4.1 Inleiding

60. In de tijd van de glossatoren waren de nalatenschap en de kudde schoolvoorbeelden van de algemeenheid van goederen. Als hedendaags schoolvoorbeeld kan de onderneming dienen. Door vergelijking van de positie van de onderneming in de drie onderzochte rechtsstelsels worden de mogelijke voor- en nadelen van het al dan niet beschouwen van de onderneming als één rechtsobject goed blootgelegd. Veel van wat ik over de onderneming zal zeggen, gaat ook op voor andere algemeenheden. Eén van die algemeenheden, de assurantieportefeuille, bespreek ik vanwege de aan de onderneming als rechtsobject verwante problematiek ook in dit hoofdstuk, in paragraaf 4.4.3.2.

Het is moeilijk van het begrip onderneming een definitie te geven en het begrip kan op verschillende manieren worden opgevat.1 Voorts kan men zich afvragen wat precies het verschil is tussen een onderneming en een handelszaak (het Franse fonds de commerce)2 of een beroep of bedrijf.3Een heel precieze afbakening van het begrip is voor dit onderzoek ook niet van belang. Het gaat mij uitsluitend om de goederenrechtelijke kant van de onderneming – de onderneming als algemeenheid van goederen4 – en de abstracte vraag of dit als geheel object kan zijn van goederenrechtelijke rechten. Het is daarbij niet van belang of een samenstel van goederen in een concreet geval al dan niet als onderneming (en al dan niet tevens als handelszaak, bedrijf, etc.) gekarakteriseerd kan worden. Op deze kwesties ga ik dan ook niet in.5Dat de onderneming verbintenisrechtelijk als eenheid beschouwd kan worden, staat buiten kijf en ook daarop ga ik niet nader in.6

Zoals ik in paragraaf 1.1 aanhaalde, gaan er in de Nederlandse literatuur bij tijd en wijle stemmen op om de onderneming als object van goederenrechtelijke rechten te erkennen. Laat nu in het Franse recht het fonds de commerce, de handelszaak, rechtsobject zijn. Hierna bespreek ik in paragraaf 4.2 de regeling van het fonds de commerce in het Franse recht. Vervolgens ga ik in paragraaf 4.3 in op de positie van de onderneming in het Nederlandse en Duitse goederenrecht en de suggesties ter verbetering die in de rechtsliteratuur daarop zijn aangedragen. In paragraaf 4.4 bespreek ik of het erkennen van de onderneming als rechtsobject meerwaarde heeft. Daarbij komt tevens de verzekeringsportefeuille aan de orde, waarbij zich een vergelijkbare vraag voordoet.