6.4.1 Nieuw systeem

Per 1 januari 2008 geldt bij onze zuiderburen een nieuwe wettelijke regeling, op grond waarvan de winnaar van de procedure recht heeft op een forfaitaire tegemoetkoming in de 'kosten en erelonen'1 van zijn advocaat, ten laste van de verliezer. Voor 2008 gold in België feitelijk de 'American rule', waarbij in beginsel alleen de gerechtskosten exclusief de erelonen voor vergoeding in aanmerking kwamen.2 Slechts bij een 'tergend of roekeloos geding', vergelijkbaar met het Nederlandse misbruik van procesrecht, kon de wederpartij een schadevergoeding krijgen waarin ook het ereloon van de advocaat werd meegenomen.3

Dit systeem ging op de helling nadat het Hof van Cassatie in 2004 oordeelde dat de noodzakelijk gemaakte advocatenkosten een onderdeel kunnen zijn van de schadevergoeding die verschuldigd is op grond van niet-nakoming van een contract.4 Daardoor zouden slechts de winnende eisers in aansprakelijkheids-zaken hun advocatenkosten vergoed krijgen, terwijl de winnende gedaagden in die zaken en partijen in andersoortige zaken daar geen recht op zouden hebben.5 Volgens de literatuur was dit in strijd met de beginselen van gelijkheid en nondiscriminatie en uiteindelijk oordeelde ook het Grondwettelijk Hof dat de wetgever deze situatie moest repareren wegens strijd met de artikelen 10 en 11 van de Belgische Grondwet.6 De Belgische Senaat pikte dit snel op en er werden drie verschillende wetsvoorstellen opgesteld.7 In de parlementaire discussie over het nieuw te ontwerpen systeem was vrijwel iedereen het er over eens dat de vergoeding van advocatenkosten in het procesrecht moest worden vastgelegd (dus niet in het materiële, burgerlijke recht). Meer onenigheid was er over aspecten als toegang tot het recht, de afweging tussen voorspelbaarheid en billijk maatwerk, het voorkomen van geschillen binnen het geschil en over de rol die het proces-rechtsmisbruik en het tergende en roekeloze geding in het nieuwe systeem moesten gaan innemen.8

Uiteindelijk is de basis voor de vernieuwde rechtsplegingsvergoeding opgenomen in het Gerechtelijk Wetboek, tussen de bestaande kostenbepalingen. Dit artikel 1022 Ger.W. bepaalt dat de kosten van de advocaat conform een tarief-schaal worden berekend. Het artikel noemt die tarieven zelf niet, maar bepaalt dat deze worden vastgesteld bij Koninklijk besluit, na overleg met de verschillende Ordes van Advocaten.9 Dit levert een systeem op dat enigszins lijkt op het Nederlandse liquidatietarief.

Er zijn echter enkele relevante verschillen. Zo zijn de Belgische bedragen niet gekoppeld aan de soort en het aantal proceshandelingen (men kent dus geen tariefpunten), maar slechts aan de hoogte van de vordering.10 Ook is er geen verschil tussen de tarieven in eerste aanleg en in hoger beroep. Het Belgische tarief kent verder per categorie niet alleen een basisbedrag, maar ook een minimumbedrag en een maximumbedrag. Het maximumbedrag is meestal ongeveer het dubbele van het basisbedrag.11

In tabel 6.1 staan de bedragen zoals die volgen uit het besluit, na de indexatie op 1 maart 2011.

Het is de bedoeling dat de rechter in beginsel het basisbedrag als rechtsplegingsvergoeding in rekening brengt aan de partij met het ongelijk,12 maar op grond van een viertal factoren die genoemd staan in artikel 1022 Ger.W. mag de rechter gemotiveerd naar beneden of boven afwijken, mits hij daarbij niet het vastgestelde minimum- of maximum overschrijdt.

Eén van die factoren is 'het kennelijk onredelijk karakter van de situatie'.13 Omdat deze norm tamelijk nieuw is, is deze nog niet helemaal uitgekristalliseerd in de rechtspraak, maar er is al wel een aantal keren een invulling aan gegeven. Zo wees het Vredegerecht te Overijse-Zaventem het maximumtarief toe in een zaak waarin een reisorganisator had nagelaten om eisers op de hoogte te stellen van een vervroegde terugvlucht. Toen eisers daarvoor een vergoeding vroegen, heeft de reisorganisatie geweigerd om op brieven te antwoorden en onduidelijkheid veroorzaakt over de vraag of nu de Nederlandse of de Belgische vestiging contractspartij was. De ' totaal klantonvriendelijke houding' gaf de rechter aanleiding om het maximumtarief toe te passen.14

In een andere zaak speelde een probleem dat ook in de interviews onder Nederlandse rechters soms naar voren kwam met betrekking tot de substantië-ringsplicht. In de dagvaarding wordt gesteld dat de wederpartij niet heeft geprotesteerd tegen de factuur en niet heeft gereageerd op ingebrekestellingen. Tijdens de procedure blijkt echter dat wel degelijk is geprotesteerd. De rechtbank straft dit af met het maximumtarief, want dit is 'kennelijk niet de houding van een normaal zorgvuldig eisende partij' .15

Na de inwerkingtreding was er op sommige punten nog onduidelijkheid. Een voorbeeld daarvan was de verhouding tussen de voormalige volledige vergoeding van advocatenkosten bij procesrechtsmisbruik (tergend en/of roekeloos geding) op grond van artikel 1382 Belgisch Burgerlijk Wetboek, het algemene artikel van de onrechtmatige daad, en de nieuwe rechtsplegingsvergoedingen met forfaitaire maxima. Sommige auteurs meenden dat slachtoffers van procesrechtsmisbruik bovenop het forfaitaire maximum op grond van artikel 1022 Ger.W. nog een aanvullende schadevergoeding konden eisen met artikel 1382 B.W. als grondslag, waarin ook de niet-vergoede advocatenkosten konden worden meegenomen.16 Andere auteurs meenden dat dit was uitgesloten.17 Het Grondwettelijk Hof hakte deze en andere knopen door in een zaak waarin enkele vakbonden en -organisaties verzochten om de gehele nieuwe kostenwet te vernietigen wegens inbreuken op onder andere de toegang tot de rechter en het recht op juridische bijstand.18 Met betrekking tot de samenloop van de forfaitaire rechtsplegingsvergoeding met schadevergoeding wegens procesrechtsmisbruik oordeelde het Hof dat het slachtoffer 'de vergoeding [kan] verkrijgen van alle elementen van zijn schade, waarbij alleen het deel daarvan dat overeenstemt met de kosten en erelonen van zijn advocaat, op forfaitaire wijze ten laste moet worden genomen. '19 Dit betekent dat een aanvullende vergoeding van advocatenkosten niet mogelijk is en het forfaitaire maximum dus het absolute plafond is.

De andere schade-elementen waar het Hof over spreekt zijn volgens de literatuur: het ereloon van de deskundige, tijdverlies, reis- en verplaatsingskosten, kopieer- en dossierkosten, immateriële schade ('morele schade') door de zorgen en aantasting van de goede naam die een proces meebrengen en de aantasting van de kredietwaardigheid.20 De betekenis van het procesrechtsmisbruik is dus niet helemaal verloren gegaan, maar het werkelijke ereloon van de advocaat was normaliter wel de grootste schadepost.21 Het Hof oordeelt echter dat proces-rechtsmisbruik voldoende afgeschrikt wordt door de andere schadeposten én door de mogelijkheid die de Belgische rechter heeft om een partij een geldboete van maximaal 2.500 euro op te leggen, wanneer 'die de rechtspleging aanwendt voor kennelijk vertragende of onrechtmatige doeleinden.'22