3.3.1.3 Monopolistische markten

Tegenovergesteld aan de markt van perfecte concurrentie is een monopolie. Het gaat dan om een markt waarin er maar één aanbieder is die de prijs en de afgezette hoeveelheid kan bepalen zoals hij dat wenst. Bovendien gaat het om een product of dienst dat geen substituten (vervangbaar product of dienst) heeft, waardoor de afnemers geen andere keuze hebben dan het product te kopen dat de monopolist aanbiedt.1 Een monopolist heeft dus per definitie marktmacht.

Daar komt bij dat in een monopolistische markt er geen sprake kan zijn van mededinging en marktwerking. Dat heeft als gevolg dat de welvaart niet wordt gemaximaliseerd.2 Dat komt doordat de monopolist vanuit economisch perspectief een prijs zal hanteren die hoger zal zijn dan de marginale kosten en waarbij hij zijn winst maximaliseert. In figuur 3.2 geef ik een visualisatie van een monopolistische markt en de welvaartseffecten. In figuur 3.2. is de prijs van de monopolist weergegeven door PM. Deze prijs ligt hoger dan de prijs die bij perfecte concurrentie zou zijn gevraagd (PC). De consumentenwelvaart wordt hierdoor verkleind. Economen spreken ook wel van een ‘deadweight loss’: een verlies van welvaart.3 Dit welvaartsverlies is in figuur 3.2 grijs gekleurd. De consumenten betalen bij een monopolie daardoor een veel hogere prijs dan het geval was in de situatie van perfecte concurrentie (in dat model was de prijs immers net kostendekkend).4

Monopolistische markten doen zich in de praktijk niet vaak voor, maar toch zijn er voorbeelden te bedenken. Een monopolie kan ontstaan doordat de overheid een monopolie verleend aan een bepaald bedrijf voor het aanbieden van bepaalde producten of diensten die van algemeen belang zijn. Te denken valt aan het monopolie van de Nederlandse Spoorwegen op het reizigersvervoer over het spoor. Een monopolie kan ook het resultaat zijn van een bepaald patent of octrooi dat een onderneming heeft gekregen op de productie van een goed of dienst. Bijvoorbeeld Coca Cola. Een monopolie kan ook het gevolg zijn van het feit dat een onderneming een ‘natuurlijk monopolie’ heeft. Dat betekent dat het bedrijf producten kan produceren tegen lagere kosten dan de andere in de markt aanwezige ondernemingen, bijvoorbeeld, omdat het bedrijf de beschikking heeft over betere technologieën of organisatie van het productieproces.

Monopolistische markten zijn voor het mededingingsrecht vooral van belang in het kader van het begrip marktmacht. Daarop kom ik in par. 3.4 terug.