3.2.3 Rsl in cijfers

Van Bijsterveld wijst erop dat er zowel verschillen als overeenkomsten zijn tussen religies of religieuze stromingen in hun overtuigingen, in de mate van worteling in de Nederlandse samenleving en in de omvang en vorm van maatschappelijke activiteit.1 De toename bij de groeikerken2 is bescheiden vergeleken bij de leegstroom van de gevestigde kerken in Nederland en vormt daar geen compensatie voor. Bovendien is de groei volgens De Hart niet toe te schrijven aan toeloop van buitenkerkelijken, maar vrijwel geheel aan circulation of the saints, het ‘rondpompen van gelovigen’.3

De twee grootste christelijke kerkgenootschappen in Nederland tellen in totaal volgens de kerkelijke administratie 5,4 miljoen leden: Rooms Katholieke Kerk in Nederland (RKK) 3,8 miljoen (eind 2019)4 en de Protestantse Kerk in Nederland (PKN) bijna 1,6 miljoen (begin 2021).5 Qua beleving of zelftoeschrijving liggen de cijfers beduidend lager. Dit is vooral het geval bij de RKK waar het aantal mensen dat zich als RKK-lid beschouwt, ongeveer de helft van het officiële aantal bedraagt. Procentueel komt dat volgens God in Nederland 1966-2015 bij de RKK neer op 11,7 procent van de Nederlanders en bij PKN is dat 8,6 procent (cijfers 2015).6 Naar schatting zijn er 1,3 miljoen migrantenchristenen met 1100 migrantenkerken, die meestal niet over een eigen kerkgebouw beschikken.7 Aanhangers van niet-christelijke religies vormen 7 procent van de Nederlandse bevolking, waarvan zo’n 5 procent moslim en 1,5 procent hindoe of boeddhist.8

Tabel 3.1. Kerkleden, aanhangers van niet-christelijke religies en buitenkerkelijken in 2015, ontleend aan God in Nederland 1966-2015.9

Opvallend in tabel 3.1. is het grote percentage buitenkerkelijken in Nederland, ruim tweederde. Het aantal van deze categorie is in vijftig jaar tijd verdubbeld, van 33 procent in 1966 naar ongeveer 68 procent in 2015.13 Deze categorie bestaat uit drie groepen: ongebonden gelovigen, ongebonden spirituelen en seculiere personen.14 Tabel 3.2. geeft de omvang van deze drie groepen in 2015 weer, alsook het percentage kerkleden en aanhangers van niet-christelijke religies.

Tabel 3.2. Kerkleden, drie groepen buitenkerkelijken en aanhangers niet-christelijke religies in 2015, ontleend aan God in Nederland 1966-2015 van Bernts en Berghuijs15

Uit tabel 3.2. blijkt dat het percentage buitenkerkelijke gelovigen en spirituelen (samen 27 procent) minstens even groot is als de groep kerkleden (25 procent). Samen met het percentage aanhangers van niet-christelijke religies (7 procent) is dat in totaal 59 procent en dus nog steeds groter dan de seculieren (41 procent). Dat betekent dat een meerderheid van de Nederlandse bevolking zich in 2015 als spiritueel en/of gelovig beschouwt.19

Doordat nieuwe spiritualiteit informeel en nauwelijks georganiseerd is, geen jaarboeken of lidmaatschapsstatistieken en scherp omlijnde collectieve identiteit kent, is het moeilijk een inschatting te maken van het aantal aanhangers ervan.20 Het gaat veelal om spirituele doe-het-zelvers en zoekers, voormalige kerkleden en mensen die in ‘iets’ als een hogere macht of kracht geloven. De nieuwe spiritualiteit vormt volgens De Hart geen alternatief voor religie omdat haar – met een vertraging van ongeveer tien jaar – dezelfde toekomst wacht: terugloop van het aantal belangstellenden. Bovendien zijn ook veel kerkgangers actief binnen het spirituele circuit. Verder is de omvang van nieuwe spiritualiteit te klein om de leegloop bij de traditioneel christelijke kerken te compenseren.21

Uit een onderzoek van Ipsos en VU in opdracht van Trouw blijkt in 2015 in Nederland het aantal ongelovigen voor het eerst dat van gelovigen te overtreffen: ruim 25 procent atheïsten (mensen die het bestaan van een god of hogere macht ronduit afwijzen) tegenover 17 procent theïsten (aanhangers van het geloof in een persoonlijke god). De meerderheid, ongeveer 60 procent, zit daartussen in en is ietsist22 (27 procent) of agnost (31 procent).23 De Hart spreekt van ‘zwevende gelovigen’.24 Zie hierna figuur 3.1. Geloof in God (IPSOS-onderzoek 2015) met inbegrip van een weergave van het verschil in geloof van mannen en vrouwen, alsook figuur 3.2. Geloof in God (CBS-onderzoek 2020) met recentere cijfers.

Figuur 3.1. Geloof in God (IPSOS-onderzoek 2015)25

Figuur 3.2. Geloof in God (CBS-onderzoek 2020)26

Dat het aantal kerkleden toch nog aanzienlijk is, illustreren De Hart en Dekker aan de hand van een vergelijking met het aantal leden van bekende verenigingen. Zo stonden in 2013 nog drie op de tien Nederlanders geregistreerd bij de RKK en PKN. Dit is bijna vijf keer het aantal clubleden dat bij de KNVB is aangesloten of ruim vier keer het ledental van de FNV.27 De vraag is echter of dit een goede vergelijking is omdat niet alle kerkleden – in tegenstelling tot leden van verenigingen – zich ervan bewust zijn dat ze als kerklid zijn geregistreerd. Bijvoorbeeld omdat ouders hun kind bij de geboorte onder een bepaald geloof hadden ingeschreven bij de burgerlijke stand.

De Hart heeft aan de hand van de primaire bronnen God in Nederland (GIN) 1966-2006 en Culturele veranderingen(CV) 1991-2012 de ontwikkeling van religiositeit, kerklidmaatschap en kerkgang in de periode 1966-2012 inzichtelijk gemaakt (zie hierna figuur 3.3. in percentages).28 Volgens hem blijkt hieruit dat er steeds meer sprake is van ‘believing’ dan van ‘belonging’: het aantal gelovigen is nu aanzienlijker groter dan dat van kerkleden, dat weer het aantal kerkgangers overtreft.29 In de loop der tijd is het numerieke verschil tussen geloof en kerkbinding alleen maar toegenomen.

Figuur 3.3. Kerklidmaatschap, kerkgang, het geloof in God of een hogere macht en het zich beschouwen als een (enigszins) gelovig of religieus mens, 1966-2012 (in procenten)30

Volgens de laatste editie van God in Nederland 1966-2015 van Bernts & Berghuijs blijkt de sterke ontkerkelijking vooral uit de daling van het totaal ledental van de twee grootste kerken, RKK en PKN, van 60 procent (1966) naar ruim 20 procent (2015). In totaal beschouwde 25 procent van de Nederlanders zich in 2015 lid van een christelijke kerk. De verwachting is dat dit percentage in de komende decennia zal dalen naar onder de 20 procent.31 Bernts spreekt dan ook van ‘wijkend christendom’.32