14.5.1 Achtergrond

Lange tijd waren de Kieswettelijke voorschriften omtrent de inrichting van het stemlokaal voldoende om het stemgeheim aldaar te waarborgen. Een kiezer bevindt zich alleen in een stemhokje, mag het stembiljet niet ondertekenen en dient het biljet dicht te vouwen alvorens het in te leveren. 1De introductie van sociale media heeft op dit gebied echter tot nieuwe uitdagingen geleid. Dat werd duidelijk bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2014, toen het fenomeen van de ‘stemfie’ zijn intrede deed. Eens stemfie is een door de kiezer gemaakte foto van zichzelf in het stemhokje, al dan niet met het ingevulde stembiljet in beeld. Kiezers delen deze foto vervolgens op sociale media onder vermelding van de hashtag ‘#stemfie’. De geslotenheid van het stemhokje wordt met zulke foto’s de facto opgeheven.

In de door het ministerie van BZK verspreide Circulaire gemeenteraadsverkiezingen 2014 werd vermeld dat deze praktijk in principe niet verboden is. Andere kiezers fotograferen of filmen in het stemlokaal is uit den boze, en als dat gebeurt moet de voorzitter van het stembureau, die immers belast is met het handhaven van de orde in het stemlokaal (artikel J 37 Kw), ingrijpen. Als een kiezer echter zichzelf en zijn ingevulde stembiljet wil vastleggen, dan staat de Kieswet daaraan niet in de weg. 2De media-aandacht die ‘de stemfie’ vervolgens ten deel viel, was voor de minister aanleiding om ter verduidelijking op Twitter te melden: ‘Ik roep niet op om een #stemfie te maken, maar het mag wel.’ 3Stichting Bescherming Burgerrechten en bezorgde burger Lucas Kruijswijk achtten de uitlatingen van de minister onrechtmatig en spanden daarop een kort geding aan tegen de Staat.4 De rechter gaf de eisers ongelijk. De bepalingen van de Kieswet stonden volgens de rechter niet in de weg aan het maken van stemfies, hetgeen betekende dat de uitspraken van de minister niet als onjuist, en dus niet als onrechtmatig, konden worden aangemerkt.

Hoewel irrelevant voor de uitkomst van de zaak, die zoals gezegd draaide om de rechtmatigheid van de uitingen van de minister, liet de rechter zich ook uit over de voor- en nadelen van de stemfie. Een foto kan als bewijs dienen van de door de kiezer gemaakte keuze en maakt het dus mogelijk kiezers onder druk te zetten om op een bepaalde lijst of kandidaat te stemmen. De mogelijke voordelen, en dan met name de ‘wervende kracht’ die van stemfies kan uitgaan, wegen niet op tegen deze nadelen, aldus de rechtbank. 5Hoewel de Kieswet niet in de weg staat aan het maken van stemfies, beschouwde de rechtbank het fenomeen dus wel als bedreiging van de stemvrijheid en het stemgeheim. De daadwerkelijke verhouding tussen de stemfie en het in artikel 53 lid 2 Gw en artikel 3 Protocol 1 EVRM vastgelegde stemgeheim bleef echter onopgehelderd. Nopen deze bepalingen de wetgever nu tot het verbieden van de stemfie?