1.4.7 Verjaring van bestanddelen

Ook in het kader van de verkrijgende verjaring maakten de Romeinen een onderscheid tussen de eenheidszaak en de bestanddelen waaruit deze eenheidszaak bestond. Zo verkreeg een koper van een huis het bezit van de eenheidszaak, het huis. Hij verkreeg echter niet het bezit van de bestanddelen waaruit het huis bestond. Als de koper het huis had gekocht van een beschikkingsonbevoegde, dan kon deze koper onder bepaalde voorwaarden door verjaring het eigendomsrecht van het gehele huis verkrijgen. Hij moest gedurende de verjaringstermijn die was gesteld voor onroerende zaken, het bezit van het huis behouden.1 Als het huis werd afgebroken en de bestanddelen van het huis weer individuele roerende zaken werden, moesten zij opnieuw in bezit genomen worden, als hij ze door verjaring wilde verkrijgen. Ditmaal moest voor de eigendomsverkrijging van deze zaken de verjaringstermijn doorlopen worden die gesteld was voor roerende zaken. Deze termijn begon dan te lopen vanaf het ogenblik dat de bestanddelen waren losgemaakt en in bezit genomen.2 Uit dit voorbeeld komt duidelijk de continuïteitsgedachte naar voren. Zakelijke rechten gingen niet snel teniet. Was een eenheid (huis) via verjaring verkregen, dan eindigde daarmee het oorspronkelijke eigendomsrecht op deze eenheid. De eigendom van de afzonderlijke materialen werden door de verjaring niet verkregen. Werden deze door afscheiding individuele zaken, dan moest opnieuw een verjaringstermijn worden doorlopen. Pas na het doorlopen van die termijn hielden de oorspronkelijke zakelijke rechten definitief op te bestaan.

De continuïteitsgedachte was ook zichtbaar als roerende zaken met elkaar verbonden waren. Zo zagen Pomponius en Labeo de ring en de edelsteen als twee zelfstandige zaken, welke men dus afzonderlijk via verjaring kon verkrijgen.

Volgens deze tekst kon de bezitter van de gouden ring en de edelsteen door verjaring eigenaar worden van beide zaken. Stel dat deze twee zaken werden samengevoegd tot één zaak, een ring met edelsteen, dan gold voor de eigendomsverkrijging niet een verjaringstermijn voor de eenheidszaak, maar moest voor zowel de gouden ring als voor de edelsteen apart de verjaringstermijn worden doorlopen. Als de bezitter de gouden ring een maand eerder in bezit had gekregen dan de edelsteen, dan verkreeg hij door verjaring de eigendom van de ring ook een maand eerder dan die van de edelsteen. Dat de twee zaken werden samengevoegd tot één zaak, deed niet ter zake. Dat de bezitter alleen beide zaken individueel door verjaring kon verkrijgen, betekende echter niet dat hij de zaken individueel moest opeisen als hij de zaak had verloren. Hij kon de gehele eenheidszaak, dat wil zeggen de ring met edelsteen, met één actie opeisen, bijvoorbeeld met de actio Publiciana als hij verjaringsbezitter was. Daarnaast was de edelsteen door het goud nagetrokken,4 waardoor naast de bezitter ook de eigenaar van de gouden ring de verbonden zaken, dus ring en edelsteen, met één revindicatie kon opeisen. De vergelijking met het corpus ex distantibus, dat reeds in de eerste paragraaf is behandeld, ligt voor de hand: aan de ene kant een eenheid die de verschillende zaken vormden, bijvoorbeeld een kudde, aan de andere kant de individuele zaken uit die eenheid, bijvoorbeeld de schapen uit de kudde.5 Een schaap uit een kudde die aan een andere eigenaar toebehoorde kon door twee verschillende personen met een revindicatie worden opgeëist. Allereerst door de eigenaar van de kudde, waarvan het schaap deel uitmaakte.6 Deze eiste de kudde in zijn geheel op, inclusief het schaap. Daarnaast kon de eigenaar van het schaap de revindicatie instellen om het bezit van dat ene schaap op te eisen. Bij samengestelde zaken was het mogelijk, dat iemand gerechtigd was om de samengestelde zaak op te eisen, ofschoon de bestanddelen van die zaak toebehoorden aan andere personen.

De samengestelde zaak of eenheid, dus de kudde, de bokaal met handvat of de ring en de edelsteen, kon door de eigenaar met één revindicatie worden opgeëist. Het verschil tussen een samengestelde eenheidszaak en een corpus ex distantibus was echter, dat de onderdelen van de laatstgenoemde categorie direct individueel konden worden opgeëist. Deze onderdelen bleven immers individuele zaken. Een kudde schapen vormde een eenheid, maar de schapen uit die kudde behielden hun zelfstandigheid. Een bestanddeel van een samengestelde zaak kon echter niet dadelijk afzonderlijk worden opgeëist zolang de verbinding nog bestond. Als een zaak van iemand door verbinding een bestanddeel was geworden van een andere zaak, dan kon dat zakelijk recht pas herleven als het bestanddeel was losgemaakt van de hoofdzaak.