4.2.2 Direct daderschap

Direct daderschap houdt in dat het daderschap van de rechtspersoon wordt aangenomen zonder dat een individualiseerbare fysieke gedraging van een functionaris binnen de organisatie komt vast te staan. Er zijn verschillende vormen van direct daderschap, zoals vermenselijking van de rechtspersoon, een toestandstoerekening of daderschap via schending van een organisatieplicht.1 In de literatuur wordt direct daderschap van de rechtspersoon aangehaald als oplossing voor gevallen van arbeidsdeling.2 Onder ‘arbeidsdeling’ schaar ik de situatie dat een bepaalde handeling wordt verricht door meerdere individuen of waarin een handeling niet goed is terug te leiden tot individueel menselijk handelen.3 Bij dit laatste geval kan worden gedacht aan gevallen waarin de verwezenlijking van het risico het gevolg is van (of vergroot is door) de organisatiestructuur. Het gaat dan om zogenoemde ‘structurele fouten’.4 Met organisatiestructuur bedoel ik de handelwijze en systemen die nodig zijn voor een goede bedrijfsvoering, zoals onder andere een goed functionerend management (aansturing), computersystemen, informatiesystemen, kennisuitwisseling, risicoprotocollen en risk assessments.5 Dit zogenaamde ‘organisational design’ van een bedrijf kan evengoed leiden tot schade.6 Een voorbeeld is milieuverontreiniging,7 klimaatschade,8 of geluidsoverlast.9 Deze problematiek moet tegen de achtergrond worden bezien van een internationale tendens, waarin het voor de aansprakelijkheid van de rechtspersoon niet meer nodig is de onrechtmatig handelende functionaris of werknemer binnen de organisatie te identificeren.10 Zo ligt de focus niet meer op de verantwoordelijkheid van de individuele, natuurlijke persoon binnen de organisatie, maar veel meer op de verantwoordelijkheid van de organisatie als geheel (collectieve verantwoordelijkheid).11 Centraal staat, met andere woorden, een vorm van gedepersonaliseerd ‘systeemfalen’.12