10.2.4 Het onderscheid tussen individualisering in het kader van oneigenlijke vermenging en specialiteit

Sommige auteurs brengen het specialiteitsbeginsel ook in verband met oneigenlijke vermenging.1 Keukens en Wibier schrijven dat uit het specialiteitsbeginsel voortvloeit dat ‘men slechts goederenrechtelijke aanspraken kan geldend maken wanneer men kan aantonen op welke specifieke goederen men een goederenrechtelijk recht pretendeert.’2 Zij lijken hier te doelen op de jurisprudentie van de Hoge Raad over oneigenlijke vermenging.

In het Texeira de Mattos-arrest heeft de Hoge Raad geoordeeld dat een eigenaar die zijn roerende zaak bij een ander opeist, moet bewijzen welke specifieke zaak hij als de zijne opeist.3 De gedaagde kan volstaan met gemotiveerd te ontkennen dat de zaak aan de eiser toebehoort. In het Nieuwe Matex-arrest wilden partijen met gebruikmaking van een ceel een bepaalde hoeveelheid benzeen in een opslagtank in eigendom overdragen. De hoeveelheid benzeen in de tank was echter groter dan de ‘overgedragen’ hoeveelheid benzeen. De Hoge Raad heeft expliciet overwogen dat bezit of eigendom niet mogelijk is van uitsluitend naar soort en hoeveelheid bepaalde zaken.4 Ten slotte overwoog de Hoge Raad in het arrest Potharst/Serrée:

De meerderheid van de literatuur noemt deze invulling van de bewijsplicht het individualiseringsvereiste of -beginsel.6 In geen van de bovenstaande arresten brengt de Hoge Raad dit vereiste in verband met het specialiteitsbeginsel. Om die reden alleen al moet de aanduiding van Keukens en Wibier van de hand worden gewezen. Daarnaast is de aanduiding van Keukens en Wibier onjuist en verwarrend. Het gebruik van het woord specialiteit in deze context lijkt te vooronderstellen dat een schuldeiser met een generaal zekerheidsrecht nooit aan het individualiseringsvereiste kan voldoen.7 Dat is natuurlijk niet zo. Een schuldeiser met een generaal pandrecht kan bewijzen – aan de hand van de pandakte – dat alle zaken bij de schuldenaar aan hem zijn verpand. Indien de aanduiding van het pandobject in een pandakte voldoet aan het bepaaldheidsvereiste, kan de (schuld)eiser bewijzen op welke goederen hij een absoluut recht heeft.

Het individualiseringsvereiste moet tevens worden onderscheiden van het individualiteitsbeginsel. Het individualiteitsbeginsel gaat uit van de gedachte dat iemand niet één recht op meer zaken tezamen kan hebben, zoals bijvoorbeeld één eigendomsrecht op een kudde als zodanig. Het individualiseringsvereiste stelt voorop dat een zakelijk gerechtigde die een zakelijke actie instelt, niet kan volstaan met het bewijs dat hij een zakelijk recht heeft op een van de aanwezige zaken. Hij zal moeten aangeven op welke specifieke zaak zijn recht rust. Indien hem dit niet lukt, is het niet zo dat hij geen eigendom heeft van een afzonderlijke zaak.8 Hij kan alleen niet bewijzen van welke zaak. Het individualiteitsbeginsel gaat met andere woorden uit van een systeemordenende gedachte, terwijl het individualiseringsvereiste een vraag naar bewijsrecht is.

De band tussen het bepaaldheidsvereiste en het individualiseringsvereiste is evident.9 Als een rechter mede aan de hand van de akte kan vaststellen welke zaken aan wie toebehoren of verpand zijn, kan de vordering van de schuldeiser ter opeising van de zaken slagen. Het bepaaldheidsvereiste (in de zin van een bepaald voorwerp van de levering) kan met andere woorden individualisering mogelijk maken.10