2.5.e Twee verlofstelsels, selectiestelsels en vereenvoudigde behandeling

Verdedigd is dat het woord ´verlofstelsel´ op twee begrippen duidt, namelijk op zowel inhoudelijke als vrije verlofstelsels. In een inhoudelijk verlofstelsel wordt binnen een afgescheiden procedureel kader beslist over de ontvankelijkheid van het beroep op grond van een prognose over de slagingskans van het beroep. In een vrij verlofstelsel wordt binnen een afgescheiden procedureel kader beslist over de ontvankelijkheid van het beroep op grond van een discretionair of beoordelingsvrij criterium. Een inhoudelijk verlofstelsel is dus het geheel van inhoudelijke met afgescheiden toegangsbeoordeling. Een vrij verlofstelsel is een geheel van vrije en afgescheiden toegangsbeoordeling.

Tussen inhoudelijke en vrije verlofstelsels bestaat een wezenlijk verschil. Binnen vrije toegangsbeoordeling is onbepaald – of onderbepaald – met het oog op welke belangen de beroepsrechter wel of niet toegang moet verlenen. Dat betekent dat een vrij verlofstelsel haaks kan staan op een inhoudelijk verlofstelsel. Waar in een inhoudelijk verlofstelsel aan een (waarschijnlijk) succesvol beroep toegang wordt verleend, is de waarschijnlijkheid van vernietiging van de bestreden uitspraak in een vrij verlofstelsel mogelijk slechts één van de vele relevante belangen op basis waarvan de beroepsrechter de toegang kan bepalen. Dus ook als onbetwistbaar is dat een beroep zou moeten slagen, kan binnen een vrij verlofstelsel de toegang tot beroep worden geweigerd. Dit verschil tussen het al of niet beoordelen van de inhoud van het beroep en de bestreden uitspraak, lijkt mij een belangrijk argument vóór het maken van onderscheid tussen inhoudelijke en vrije verlofstelsels.1

Ter afsluiting is nog van belang dat in de literatuur naast het woord ‘verlofstelsel’ soms qua betekenis verwante of vergelijkbare woorden worden gebruikt. Recent wordt ten eerste vaak gesproken van ‘selectiestelsel’, ‘selectiemechanisme’ en ‘selectie aan de poort’. Deze woorden zijn sinds de voorbereiding van artikel 80a RO in zwang geraakt,2 worden sindsdien vooral gebruikt om artikel 80a RO aan te duiden,3 maar zijn in meer algemene zin gebruikt om artikel 80a RO te contrasteren met enig verlofstelsel, onder meer door Hammerstein en de wetgever.4 Hun redenering is dat in een verlofstelsel een discretionaire bevoegdheid tot selectie van beroepen bestaat, terwijl het selectiestelsel van artikel 80a RO dat niet mogelijk maakt. Wat Hammerstein en de wetgever in termen van dit boek volgens mij duidelijk willen maken, is dat in een selectiestelsel alleen inhoudelijke toegangsbeoordeling plaatsvindt, geen vrije toegangsbeoordeling. Als dat bedoeld wordt, kan misschien beter van een déselectiestelsel worden gesproken, als aanduiding voor een systeem van toegangsbeoordeling dat (evident) kansloze zaken wegfiltert. Het woord ‘selectiestelsel’ duidt naar mijn gevoel veeleer op een vrij verlofstelsel, waarin de beroepsrechter of enig ander orgaan beroepen uitkiest voor inhoudelijke beslissing. Wat daarvan ook zij, in dit boek bestaat geen behoefte aan de term ‘(de)selectiestelsel’, aangezien de termen ‘inhoudelijk verlofstelsel’ en ‘vrij verlofstelsel’ reeds dezelfde lading dekken.

Verlofstelsels worden ten tweede nogal eens gecontrasteerd met vereenvoudigde of verkorte inhoudelijke behandeling van het beroep. Zo bezien velen bijvoorbeeld de mogelijkheid van standaardmotivering op grond van artikel 81 RO niet als verlofstelsel, omdat achter de op die bepaling gebaseerde standaardmotivering een inhoudelijke beslissing over de gegrondheid van het beroep schuil gaat.5 Net iets anders beschouwt Köhne vrije verlofstelsels wel als verlofstelsel, maar inhoudelijke verlofstelsels als verkorte behandeling.6 Binnen de terminologie van dit boek is kenmerkend voor verlofstelsels dat over beroepsspecifieke voorvragen wordt beslist. Van vereenvoudigde of verkorte behandeling spreek ik daarom alleen indien op enige afgescheiden wijze over de vernietigings- (en hervormings)vraag wordt beslist. De enkelvoudige behandeling in hoger beroep is daarvan een voorbeeld (art. 411 Sv), alsook de verkorte motivering van artikel 81 RO. Materieel bestaat niettemin grote verwantschap tussen ‘vereenvoudigde behandeling’ en een inhoudelijk verlofstelsel. In beide gevallen draait het om de gegrondheid van het beroep, maar wat betreft de te nemen beslissing is er verschil.

Tot slot een opmerking over vertalingen van het begrip verlofstelsel. In de voor dit boek geraadpleegde Engelstalige literatuur worden voor verlofstelsels vooral de termen leave to appeal en sinds kort ook permission to appeal gebruikt. Als ik het goed zie, vangt men met deze begrippen zowel inhoudelijke als vrije verlofstelsels.7 Dit strookt met het woordgebruik van het EHRM en het Comité voor de Rechten van de Mens.8 Specifiek voor vrije verlofstelsels worden soms de woorden “certiorari”,9 “discretionary admission procedure”,10 of “discretionary review”11 gebruikt.