1.1 Inleiding

Op 29 mei 1948 vroeg de Minister van Justitie, op aandringen van de Tweede Kamer, de Stichting van de Arbeid een advies uit te brengen over de wenselijkheid van herziening van het vennootschapsrecht met als doel de factor arbeid medezeggenschap in de onderneming te geven. Nog geen vijf weken later diende de Regering bij de Tweede Kamer een ontwerp van Wet houdende regelen omtrent ondernemingsraden1 in, waarvan de betrokken ministers in de Memorie van Antwoord2 te kennen gaven dat zij hadden gemeend dat te moeten baseren op het huidige vennootschapsrecht. De regering wilde het kort voordien aan de Stichting van de Arbeid gevraagde advies klaarblijkelijk niet afwachten. Achteraf kan men vast stellen dat de regering een vooruitziende blik gehad moet hebben: ten gevolge van interne verdeeldheid in de Stichting is het advies er namelijk nooit gekomen.3

Dit merkwaardige dubbele initiatief weerspiegelt de destijds heersende opvattingen over de vraag op welke wijze werknemers medezeggenschap toegekend zou moeten worden. Daarbij zijn in grote lijnen twee stromingen te onderscheiden. Volgens de ene stroming zou medezeggenschap van werknemers primair gestalte moeten krijgen in een vorm van zeggenschap in de rechtspersoon die de onderneming in stand houdt. Deze stroming herkent men in de adviesaanvrage aan de Stichting van de Arbeid. Aanhangers van deze stroming waren onder andere Van Campen,4 Romme5 en Zeylemaker.6 Overigens dachten zij verschillend over de vraag of een nieuwe rechtsfiguur in het leven geroepen zou moeten worden om de medezeggenschap vorm te geven. De andere stroming vond juist dat de onderneming aangrijpingspunt voor medezeggenschap zou moeten zijn. Te noemen zijn in dit verband De Gaay Fortman,7 Van der Grinten,8 Offerhaus,9 Valkhoff,10 Okma11 en, uit iets later jaren, Houwing12 en Haardt.13 De laatste twee brachten in 1950 naast praktische bezwaren ook een aantal principiële bezwaren tegen medezeggenschap in de rechtspersoon naar voren.14

De wetgever nam in 1950 met de Wet op de ondernemingsraden de onderneming als aanknopingspunt voor uitoefening van medezeggenschap. Met de invoering van het structuurregime bij grote vennootschappen15 en de wijziging van het enquêterecht16 in 1971 verkreeg de factor arbeid echter alsnog een vorm van indirecte medezeggenschap via de structuur van de (grote) naamloze en besloten vennootschap. Toekenning van medezeggenschap in de rechtspersoon was daarbij niet een doel op zich. Het ging er vooral om via de vennootschap de medezeggenschap van werknemers te vergroten binnen de onderneming waar zij werkzaam waren.17 Men spreekt dan ook wel van indirecte medezeggenschap. In de vorm van een ingrijpende herziening van de Wet op de ondernemingsraden18 ging deze invoering in tijd min of meer gepaard met een uitbreiding van de rechtstreekse medezeggenschap in de onderneming. Het uitgangspunt medezeggenschap primair vorm te geven door middel van een wet die de onderneming als aanknopingspunt nam, bleef onaangetast, en is dat tot op de dag van vandaag gebleven.