2.3 Inventarisatie

Om een beeld te krijgen van de omvang van het aantal rechtsvormwijzigingen in Nederland, heeft Kamer van Koophandel Nederland landelijk onderzoek verricht. Vanaf 1956 is een jaarlijks overzicht opgesteld van de verschillende varianten van rechtsvormwijziging. De resultaten over de periode 1956 tot 1 oktober 2007 zijn niet volledig betrouwbaar aangezien elke Kamer van Koophandel rechtsvormwijziging op een door de betreffende Kamer van Koophandel gehanteerd systeem registreerde. De resultaten van dit onderzoek zijn volledig betrouwbaar vanaf de invoering van de Handelsregisterwet 1996 op 1 oktober 1997. Sinds laatstgenoemde datum gelden voor de Kamers van Koophandel uniforme registratievoorschriften voor rechtsvormwijziging van Nederlandse rechtspersonen. Door de Kamer van Koophandel te Amsterdam is recent op verzoek van Van de Streek een beperkt onderzoek met betrekking tot de periode 2002-2006 verricht1 Zoals blijkt uit bijlage 1 is dit beperkte onderzoek niet representatief voor heel Nederland. Het aantal rechtsvormwijzigingen is beduidend hoger dan de geschatte 2.000. De `top vijf' van de Kamer van Koophandel te Amsterdam geeft een andere vijfde plaats aan.2

Uit het landelijk, door de Kamer van Koophandel Nederland uitgevoerde, onderzoek (over de periode 1956-2008) blijkt dat de volgende rechtsvormwijzigingen in Nederland het meest voorkomen:

De resultaten van het landelijk onderzoek zijn opgenomen in bijlage 1. Het totaal aantal rechtsvormwijzigingen in Nederland is 37893, gerekend over de periode 1956 tot 24 december 2008. Rechtsvormwijziging van een vereniging4 in een stichting deed zich het meest voor. In bepaalde sectoren, zoals de woningbouw, zorg en het onderwijs, is van deze variant van rechtsvormwijziging (met name in de jaren negentig) veelvuldig gebruik gemaakt.5 Het ideële karakter van deze categorie instellingen komt het best tot zijn recht bij de stichting als rechtsvorm aangezien bij de stichting het doel centraal staat. De stichting als rechtsvorm met doelgebonden vermogen lijkt daarvoor het meest geschikt. Verder geldt dat een stichting een eenvoudiger bestuursstructuur heeft in vergelijking tot de andere soorten rechtspersoon.

Als het gaat om de frequentie van rechtsvormwijziging staat op de tweede plaats de rechtsvormwijziging van een besloten vennootschap met beperkte aansprakelijkheid in een naamloze vennootschap en omgekeerd. Kapitaalvennootschappen onderling vertonen de meeste verwantschap. Rechtsvormwijziging van en in een kapitaalvennootschap kan met zeer geringe wijziging plaatsvinden zeker indien een naamloze vennootschap uitsluitend aandelen op naam kent. Deze rechts-vormwijziging vertoont een grote mate van continuïteit. Het grootste aantal rechtsvormwijzigingen van naamloze vennootschap naar besloten vennootschap met beperkte aansprakelijkheid vond plaats naar aanleiding van de introductie van de besloten vennootschap met beperkte aansprakelijkheid in 1971.6 De jaarrekeningenplicht was in aanvang niet van toepassing op de besloten vennootschap met beperkte aansprakelijkheid. Dat maakte het aantrekkelijk voor de naamloze vennootschappen van rechtsvorm te wijzigen in een besloten vennootschap met beperkte aansprakelijkheid.

Rechtsvormwijziging van een stichting in een vereniging7 of in een besloten vennootschap met beperkte aansprakelijkheid8 komt eveneens veel voor. Wijziging van rechtsvorm van een stichting heeft tot gevolg dat het stichtingsvermogen beklemd wordt.9 Het vermogen van de stichting dient te worden aangewend voor het doel van de stichting zoals dat bestaat voordat de rechtsvormwijziging geëffectueerd wordt. Wijziging van rechtsvorm in een besloten vennootschap met beperkte aansprakelijkheid doet zich met name voor indien sprake is van een bedrijfsmatiger aanpak van de activiteiten van de rechtspersoon. De stichting is daarvoor als rechtsvorm minder geschikt. Voor rechtsvormwijziging van een stichting in een vereniging zal veelal de reden zijn dat het karakter van een vereniging beter past bij de entiteit dan de stichtingsvorm, vooral in die gevallen waarin het doel niet (meer) van ideële aard is.

Het aantal rechtsvormwijzigingen van of in een cooperatie of onderlinge waarborgmaatschappij is gering. Binnen deze categorie is het aantal rechtsvormwijzigingen tussen de verwante rechtsvormen vereniging, cooperatie en onderlinge waarborgmaatschappij het grootst, met name van een cooperatie in een vereniging. Deze vorm van rechtsvormwijziging leidt in de regel tot weinig discontinuïteit.10

Een aantal rechtsvormwijzigingen heeft een grensoverschrijdend aspect. Het betreft het EESV, de SE en de SCE.11 De mogelijkheid van rechtsvormwijziging van deze rechtspersonen is beperkt. Een aantal EESV's is van rechtsvorm gewijzigd in een coëperatie.12 Verder is dertien keer een naamloze vennootschap van rechtsvorm gewijzigd in een SE. Een deel van dit geringe aantal kan verklaard worden vanwege het feit dat deze mogelijkheid van rechtsvormwijziging nog niet zo lang bestaat. Jaarlijks neemt het aantal rechtsvormwijzigingen in een SE toe. Een aantal vormen van rechtsvormwijziging heeft zich in Nederland tot op heden niet voorgedaan, te weten rechtsvormwijziging:

Aangezien de meeste rechtsvormwijzigingen van en in een stichting tot stand komen, ligt het voor de hand vooral aandacht te besteden aan de stichting. De problematiek rondom de vermogensklem speelt een rol bij rechtsvormwijziging van een stichting. Een percentage van 14,5 procent van alle rechtsvormwijzigingen betreft rechtsvormwijziging van een stichting. In die gevallen moet rekening gehouden worden met de vermogensklem.13