12.4 Verbondenheid in het belastingrecht

In het belastingrecht bestaan verschillende thema’s en regelingen waarin verbondenheid een rol speelt, maar niet wettelijk is omschreven. Ten aanzien van de inkomstenbelasting betreft dit bijvoorbeeld het ‘grootkoopmanschap’ en het onderscheid tussen fiscaal transparante en non-transparante samenwerkingsverbanden. De behandeling van samenwerkingsverbanden is overigens ook een thema dat van belang is voor de vennootschapsbelasting, omzetbelasting, overdrachtsbelasting en het successie- en schenkingsrecht. In de omzetbelasting heeft de niet-gedefinieerde gelieerdheid zelfs de overhand. Het gaat hierbij ook om de vraag naar de belastingplicht van de directeur-grootaandeelhouder, houdstervennootschappen en de vaste inrichting en de principes van ‘vereenzelviging’ of onzelfstandigheid, de ‘entiteit’, ‘partage’ en transacties voor gemene rekening, de ‘eigen kring’ en ‘kosten voor gemene rekening’.

Voorts zijn er tientallen verschillende, wettelijk gedefinieerde verbondenheidsbegrippen te vinden in de inkomstenbelasting, vennootschapsbelasting, omzetbelasting, loonbelasting, overdrachtsbelasting en het successie- en schenkingsrecht. Deze begrippen kunnen niet zonder meer met elkaar worden vergeleken. Zoals in paragraaf 12.1 reeds is opgemerkt, moet rekening worden gehouden met begrippen die duiden op de relatie tussen natuurlijke personen en begrippen waarbij de verbondenheid met een lichaam wordt bedoeld.

Ook de functie van de begrippen verschilt. Sommige begrippen hebben een facilitaire functie, omdat zij onderdeel zijn van een begunstigende fiscale maatregel. In dit verband kan worden gedacht aan de regeling van de zogenoemde ‘groepsrentebox’ van art. 12c Wet VPB 1969 en de ‘fiscale eenheid’ van art. 15 Wet VPB 1969. Andere begrippen hebben juist een antiontgaansfunctie, zoals het begrip ‘verbonden persoon’ in de terbeschikkingstellingsregelingen van art. 3.91 en 3.92 Wet IB 2001 en de term ‘verbonden lichaam’ in de zin van art. 10a lid 4 Wet VPB 1969. Voorts kunnen begrippen met een antimisbruikfunctie worden onderscheiden. Deze functie lijkt op de antiontgaansfunctie, maar verschilt hiervan, omdat begrippen met een antimisbruikfunctie in mijn visie specifiek zien op het voorkomen van oneigenlijk gebruik van faciliteiten. Te denken valt aan de kring van verbonden personen in de zin van art. 3.46 lid 1 Wet IB 2001, waarmee oneigenlijk gebruik van de investeringsaftrek wordt tegengegaan. Ten slotte herken ik verbondenheidsbegrippen met een operationaliseringsfunctie. Deze dienen vooral om invulling te geven aan de reikwijdte van een bepaalde fiscale regeling. Een voorbeeld hiervan is het begrip ‘aanmerkelijk belang’ in de Wet IB 2001.

Rekening houdend met deze verschillende functies kunnen de verbondenheidsbegrippen naar mijn mening in zes clusters worden ingedeeld. Voor relaties tussen natuurlijke personen betreft dit het partnerbegrip, dat een facilitaire functie heeft, en het begrip ‘verbonden persoon’ met een antiontgaansfunctie. Ten aanzien van de gelieerdheid tussen lichamen moet onderscheid worden gemaakt tussen faciliteiten en antiontgaansbepalingen. Bij de faciliteiten zijn er verbondenheidsbegrippen die betrekking hebben op een volledige fiscale eenheid. Voorts zijn er concernbegrippen die zien op een minder vergaande mate van gelieerdheid. In de regelingen met een antiontgaanskarakter kunnen ten slotte de begrippen ‘verbonden lichaam’ en ‘verbonden natuurlijk persoon’ worden herkend.