7.5.4 Onderzoekshandelingen onder verantwoordelijkheid buitenland

Bij onderzoekshandelingen waarvan de uitvoering staat onder verantwoordelijkheid van de buitenlandse autoriteiten, kan worden gedacht aan onderzoekshandelingen

Ad (i): In HR 29 september 1987, NJ 1988/302 m.nt. Van Veen en HR 25 juni 1996, NJ 1996/715 en 716 ging het om huiszoekingen in het buitenland. De uitvoering van het Nederlandse verzoek daartoe werd niet getoetst aan buitenlands recht,1 maar verzoeken tot de toepassing van dit dwangmiddel mochten alleen worden gedaan als aan de voorwaarden voor toepassing daarvan naar Nederlands recht was voldaan: destijds het vorderen van een GVO2 en verlof van de rechtbank.3 Deze rechtspraak is mikpunt geweest van ‘pittige kritiek’4 dat daarin geen recht wordt gedaan aan het territorialiteitsbeginsel op grond waarvan alleen het recht van toepassing is van het land waarin het dwangmiddel wordt toegepast. Andere kritiek betrof het onpraktische karakter van deze ‘dubbele waarborging’ (in Nederland toetsing aan voorwaarden naar Nederlands recht en in buitenland toetsing aan voorwaarden naar buitenlands recht). Zeker in het rechtshulpverkeer tussen bij het EVRM aangesloten landen lijkt dat tegenwoordig wat veel van het goede.

In het standaardarrest uit 2010 is van deze eerdere rechtspraak afstand genomen. Bij onderzoekshandelingen waarvan de uitvoering plaatsvindt onder verantwoordelijkheid van de autoriteiten van een ander EVRM-land is de toetsing door de Nederlandse strafrechter beperkt tot de vraag of de wijze waarop van de onderzoeksresultaten gebruik wordt gemaakt geen inbreuk maakt op het recht van de verdachte op een eerlijk proces als bedoeld in art. 6, eerste lid, EVRM. In dat kader zal in het algemeen niet relevant zijn of aan het buitenland verzocht is iets te doen, terwijl niet aan de voorwaarden is voldaan die zouden gelden om datzelfde in Nederland te mogen doen.

Ad (ii) In het standaardarrest uit 2010, waarin het ging om een gezamenlijke actie van Nederland en België vond een deel van de onderzoekshandelingen plaats op Belgisch grondgebied mede door Nederlandse opsporingsambtenaren. Dit handelen werd beschouwd als handelen dat viel onder verantwoordelijkheid van de Belgische autoriteiten.

De eerdere rechtspraak biedt meer voorbeelden van gezamenlijk optreden van Nederlandse en buitenlandse opsporingsambtenaren in het buitenland. Gewezen kan worden op de zogenaamde 4M-zaak.5 Daar werd in samenwerking met de Turkse autoriteiten een infiltratieactie op Turks grondgebied uitgevoerd en werd in Turkije getapt op grond van Turkse tapmachtigingen. Toetsing aan Turks recht door de Nederlandse rechter was volgens de Hoge Raad ook toen al niet nodig, noch wat betreft de infiltratie noch wat betreft de taps. Genoeg was, wat betreft de infiltratie door een Nederlandse politie-infiltrant, dat – kort gezegd – de Turkse autoriteiten ermee akkoord waren.6 Overigens staat het standaardarrest uit 2010 tegenwoordig in de weg aan een beroep van de verdachte op het ontbreken van een dergelijke instemming van de buitenlandse autoriteiten, voor zover het daarbij gaat om het aspect van een mogelijke inbreuk op de buitenlandse soevereiniteit.

Een ander voorbeeld biedt HR 11 september 2001, ECLI:NL:HR:2001:ZD 2712, NJ 2002/218 m.nt. Buruma, waarin met medewerking van Franse opsporingsambtenaren door Nederlandse opsporingsambtenaren in Marseille een peilbaken op een schip onder Engelse vlag werd geplaatst. Toetsing van dit optreden aan Frans recht door de Nederlandse rechter was volgens de Hoge Raad niet nodig en gelet op de medewerking van de Franse opsporingsambtenaren en de toestemming van de Franse autoriteiten, hoefde de rechtmatigheid van dit handelen niet nader te worden gemotiveerd. Op de klacht dat voor het gebruik van het peilbaken buiten de Franse territoriale wateren toestemming van de vlaggenstaat (Engeland) nodig was, gelet op art. 17 VN-verdrag tegen de sluikhandel in verdovende middelen en psychotrope stoffen, antwoordde de Hoge Raad dat het gebruik van een peilbaken niet viel onder deze bepaling, zodat bedoelde toestemming niet nodig was. De verdediging klaagde niet over dit optreden getoetst naar Nederlands recht, zodat de noodzaak van een dergelijke toetsing in die zaak in cassatie niet aan de orde kwam.

Ook biedt de rechtspraak verschillende voorbeelden van gevallen waarin Nederlandse opsporingsambtenaren in het buitenland bij een verhoor aanwezig zijn en daarbij al dan niet ook zelf vragen stelden.7

Ook indien het betrokken buitenland niet bij het EVRM is aangesloten, meen ik dat de toetsing door de zittingsrechter beperkt kan blijven tot art. 6 EVRM. Omdat het EVRM in dat geval in het buitenland niet van toepassing is, kan de verdachte daaraan in dat buitenland ook geen aanspraken ontlenen. Op welke rechten de verdachte aanspraak kan maken in het betreffende buitenland en of daar een rechtsgang bestaat om te worden gecompenseerd voor inbreuk op die rechten, staat niet ter beoordeling van de Nederlandse zittingsrechter.8