3.3.3 Bevoegdheid tot optreden

Met de oprichting van de EEG, thans de EU, hebben de lidstaten een eigen rechtsorde in het leven geroepen.1 De lidstaten hebben een deel van hun soevereiniteit overgedragen aan de EU en daarmee hun eigen bevoegdheden tot optreden beperkt.

Omdat die soevereiniteitsoverdracht niet volledig is, moet telkens worden nagegaan óf de EU tot handelen bevoegd is. Het gaat daarbij niet alleen om de vraag of het onderwerp tot het bevoegdheidsterrein van de EU behoort, maar tevens of de bemoeienis van de EU niet verder gaat dan met haar bevoegdheden strookt. Art. 5 EU-Verdrag verwoordt dit aldus:

De in dit artikel vervatte beginselen staan bekend als die van attributie, subsidiariteit en proportionaliteit of evenredigheid.

Het beginsel van attributie houdt in dat er steeds een concrete verdragsbepaling moet kunnen worden aangewezen, waarop het optreden van de EU kan worden gegrond. Zo worden de richtlijnen op het terrein van de motorrijtuigverzekering tegenwoordig doorgaans gerechtvaardigd met een verwijzing naar art. 95 EGVerdrag, thans 114 VWEU.2 Dit artikel maakt de EU bevoegd om richtlijnen vast te stellen tot harmonisatie van nationale regelgeving die van invloed is op de instelling of de werking van de interne markt. Daarnaast kan als grondslag ook nog worden gewezen op art. 169 VWEU, dat de EU de bevoegdheid geeft maatregelen ter bescherming van de consument vast te stellen. Deze consumentenbeschermingsdoelstelling komt in de considerans van de Richtlijn op verschillende plaatsen tot uitdrukking, zonder dat het artikel expliciet wordt genoemd.3 Bij Verordening Brussel I4 wordt verwezen naar art. 61 onder c EG-Verdrag, dat de EU de bevoegdheid toedeelde tot het nemen van maatregelen op het gebied van justitiële samenwerking in burgerlijke zaken, als bepaald in art. 65 (dat duidelijk maakt dat het hier gaat om jurisdictie- en executievraagstukken), een materie die thans is terug te vinden in art. 67 lid 4 VWEU-Verdrag.

Het beginsel van de subsidiariteit houdt in dat de doelstellingen in het concrete geval van optreden niet beter of voldoende door de lidstaten zelf kunnen worden verwezenlijkt. In de tekst van de (motorrijtuigverzekerings)richtlijnen komt dit beginsel minder helder tot uitdrukking dan het attributiebeginsel. Zo wordt het optreden van de EU op terrein van de bescherming van bezoekende slachtoffers in het gemotoriseerde verkeer in de Preambule, de overwegingen 1 en 2, van de 4e Richtlijn nog gerechtvaardigd met de stelling, dat de regelgeving in de lidstaten op het gebied van de WA-motorrijtuigverzekering nog zodanig verschilt, dat daardoor het vrije verkeer van personen en van verzekeringsdiensten wordt belemmerd. Dat maakt onderlinge aanpassing van deze regels nodig om bij te dragen tot de goede werking van de interne markt. Dit is te lezen als een impliciete verwijzing naar het subsidiariteitsvereiste: onderlinge aanpassing is alleen mogelijk door ingrijpen ‘van bovenaf’.5 Amtenbrink & Vedder merken bij het subsidiariteitsbeginsel op dat dit, door zijn vage bewoordingen, grotendeels beperkt is tot de politieke arena.6

Het proportionaliteitsbeginsel heeft wat meer kanten. Zo houdt het – onder meer – in dat regelend optreden van de EU slechts dan plaats mag vinden als dat nodig is. Bovendien moet de EU de minst ingrijpende van de haar ter beschikking staande instrumenten kiezen: liever een Richtlijn dan een Verordening en binnen de richtlijnen liever een kaderrichtlijn dan een gedetailleerde. Wordt het beginsel door het Hof van Justitie getoetst, dan valt het in drie subbeginselen uiteen. In de eerste plaats moet de maatregel bijdragen aan het bereiken van het beoogde doel. In de tweede plaats mag de gekozen maatregel niet verder gaan dan nodig is om het beoogde doel te bereiken. En tenslotte wordt de doelstelling van de maatregel ook getoetst aan andere belangen die door de EU worden nagestreefd.7

De beginselen van subsidiariteit en proportionaliteit spelen op autoverzekeringsgebied geen rol van betekenis.