5.2.4.3 Overige algemene aspecten

Er kunnen zich veel verschillende redenen voordoen waarom een getuigenverhoor niet is gerealiseerd. Wanneer de overheid nalatig is geweest, betekent dit dat een alternatief bestond, waarvan de autoriteiten gebruik hadden moeten maken. Hierbij kan bijvoorbeeld worden gedacht aan inspanningen die de overheid had kunnen verrichten om een getuige in het buitenland op te sporen. In bepaalde gevallen is echter sprake van een feitelijke onmogelijkheid om een getuigenverhoor te organiseren. Daarvan is bijvoorbeeld sprake wanneer een getuige is overleden of wanneer deze, ondanks uitgebreide inspanningen, niet is getraceerd. In een dergelijk geval was beperking van het ondervragingsrecht noodzakelijk, omdat geen alternatief bestond om toch een getuigenverhoor te verwezenlijken.1 Het ehrm noemt in dat kader zo nu en dan het Latijnse adagium impossibilium nulla est obligatio: niemand is verplicht om het onmogelijke te doen.2

Uit de jurisprudentie van het ehrm van vóór het arrest Al-Khawaja & Tahery blijkt dat de omvang van de inspanningsverplichting van de overheid mede afhankelijk is van de strafbedreiging. Hoe hoger de maximale straf die aan de verdachte opgelegd had kunnen worden, hoe meer inspanningen moeten worden gedaan om een getuigenverhoor te bewerkstelligen. In het arrest Bonev overwoog het ehrm: ‘While the Court is not unmindful of the difficulties encountered by the authorities in terms of resources, it does not consider that Mr Z.T.’s tracking down for the purpose of calling him at the trial, in which the applicant stood accused of a very serious offence and was risking up to fifteen years’ imprisonment (...), would have constituted an insuperable obstacle’.3 De keerzijde hiervan lijkt te zijn dat bij zaken met een lagere strafbedreiging een getuigenverzoek soms zal mogen worden afgewezen, hoewel niet is komen vast te staan dat een succesvolle oproeping van de getuige absoluut onmogelijk zou zijn geweest.

Uit de overwegingen van het ehrm kan niet worden afgeleid welke straf het in aanmerking neemt. Gaat het alleen het wettelijke strafmaximum, worden de bijzondere omstandigheden van de zaak die de strafmaat in het algemeen mede bepalen meegewogen of speelt alleen de daadwerkelijk opgelegde straf een rol? Denkbaar is bijvoorbeeld dat het ehrm de strafbedreiging minder belangrijk zou achten wanneer de daadwerkelijk opgelegde straf relatief laag was.4 In de zaken waarin het ehrm de strafbedreiging in de motivering betrok, waren overigens hoge gevangenisstraffen opgelegd.

In het arrest Bykov overwoog het ehrm: ‘where the existing evidence is very strong and there is no risk of its being unreliable, the need for supporting evidence is correspondingly weaker’.5 Een soortgelijke redenering moet worden gevolgd bij de beoordeling van de omvang van de inspanningsverplichting van de justitiële autoriteiten: naarmate meer indicaties bestaan dat een getuige (potentieel) ongeloofwaardig is of zijn verklaring onbetrouwbaar, moeten meer inspanningen worden gedaan om een ondervragingsgelegenheid te bieden aan de verdediging. In het arrest Melnikov merkte het ehrm op dat verklaringen van medeverdachten een aanzienlijk risico met zich brengen dat deze onbetrouwbaar zijn, omdat zij er belang bij kunnen hebben om de schuld op een ander af te schuiven en omdat zij kunnen liegen zonder zich aan meineed schuldig te maken. Daarom was het van extra groot belang voor de verdachte om de medeverdachte te kunnen ondervragen.6 In de zaak Kovač was de getuige een verstandelijk gehandicapte vrouw, die zich nauwelijks verbaal kon uitdrukken, een slecht geheugen had en niet kon lezen of schrijven. Het proces-verbaal van verhoor bij de rechter-commissaris bevatte echter uitgebreide zinnen, in een formeel taalgebruik. Bij die stand van zaken had de verdachte een groot belang om de betrouwbaarheid van de getuigenverklaring te onderzoeken.7 Dat geldt ook ingeval verschillende verklaringen van dezelfde getuige inconsistent zijn.8 In het arrest Osmanağaoğlu overwoog het ehrm dat een ondervragingsgelegenheid van cruciaal belang was geweest, mede omdat de betrouwbaarheid van de getuigenverklaringen ernstig in twijfel kon worden getrokken, aangezien aanwijzingen bestonden dat de getuigen waren gemarteld.9 In de zaak Gabrielyan ten slotte was de onmogelijkheid om de geloofwaardigheid van de getuigen te onderzoeken in het bijzonder verontrustend omdat de getuigen de verdachte niet kenden en niet waren gevraagd om hem te identificeren, waardoor de kans bestond dat niet de verdachte, maar een ander het strafbare feit had begaan.10

Ook de wijze waarop het verhoor is uitgevoerd zou mijns inziens van invloed moeten zijn op de inspanningsverplichting. Heeft een getuige belastende verklaringen afgelegd, dan maakt het nogal verschil voor de betrouwbaarheid daarvan of een professionele verhoorder de verklaring heeft opgenomen of een leek en of – in het geval van een buitenlandse getuige – bij het verhoor een tolk aanwezig was of niet.11

Uit de hiervoor geciteerde overweging in het arrest Bonev lijkt te mogen worden afgeleid dat bij de afwijzing van een getuigenverzoek de kosten van het realiseren van een ondervragingsgelegenheid een rol mogen spelen. Het uitvoeren van een getuigenverhoor door een onderzoeksrechter in een buitenland brengt bijvoorbeeld vrij veel kosten met zich. Beperkingen in het justitiële budget kunnen een argument opleveren om zo’n onderzoek niet uit te voeren of bijvoorbeeld een getuige geen reiskostenvergoeding toe te kennen.12 In dat geval zal overigens wel moeten worden geprobeerd om op een alternatieve wijze een ondervragingsgelegenheid te bieden.13 De keerzijde hiervan is dat bepaalde kosten zullen moeten worden gemaakt wanneer het budget daarvoor beschikbaar is. In het bijzonder zal dit het geval zijn wanneer de getuige van beslissende betekenis is en op het ten laste gelegde feit een hoge gevangenisstraf is gesteld.14 Bij minder belangrijke getuigen en minder hoge strafbedreigingen kunnen hoge kosten disproportioneel zijn.15

De verdachte heeft het recht op behandeling van zijn zaak binnen een redelijke termijn (art. 6 lid 1 EVRM). Onnodige vertraging moet worden voorkomen.16 Vertraging van het proces is weliswaar acceptabel wanneer de verdedigingsrechten daardoor beter kunnen worden uitgeoefend, maar er is een grens waarbij de vertraging onacceptabel wordt en de rechter een uitspraak moet doen. Wanneer een strafproces door pogingen om een ondervragingsgelegenheid te realiseren lang gaat duren, kan volgens het ehrm het recht op de behandeling van de zaak binnen een redelijke termijn rechtvaardigen dat de zaak wordt afgedaan zonder ondervraging van de desbetreffende getuige.17

Het is niet duidelijk hoe deze opvatting zich verhoudt tot de wijze van toetsing of het recht op behandeling binnen een redelijke termijn is geëerbiedigd. Daarbij kunnen verschillende factoren een rol spelen, waaronder de mate waarin de lengte van de procedure kan worden toegeschreven aan de verdediging.18 Wanneer de verdediging volhardend heeft verzocht om de oproeping van een bepaalde getuige, kan worden gesteld dat zij zelf heeft bijgedragen aan de vertraging van de procedure. Op grond daarvan valt niet goed in te zien waarom het recht op berechting binnen een redelijke termijn invloed zou kunnen hebben op de beslissing met betrekking tot de oproeping van de getuige. Uiteraard kan een spoedige afdoening van een strafzaak ook andere belangen dienen dan het belang van de verdediging.19 Het ehrm heeft in zijn overwegingen echter duidelijk gedoeld op het recht van de verdediging om binnen een redelijke termijn te worden berecht.

Wanneer een belangrijke getuige binnen een aantal dagen de zitting had kunnen bijwonen, kan niet worden gezegd dat uitstel van de zitting een onacceptabele vertraging zou hebben opgeleverd. De zitting had in dat geval dus moeten worden uitgesteld.20 Uitstel kan ook gerechtvaardigd zijn om te achterhalen of een getuige daadwerkelijk niet in staat is ter zitting te verschijnen.21

De opstelling van de verdediging kan van belang zijn voor de beoordeling door het ehrm of de afwezigheid van de getuige gerechtvaardigd was. Wanneer ook de verdediging van oordeel is dat het nutteloos is om de zitting aan te houden, bijvoorbeeld omdat de getuige onvindbaar is22 of ziek,23 zal het oordeel van het ehrm daardoor ten gunste van de autoriteiten worden beïnvloed. Ook wanneer de verdediging niet is verschenen bij een geboden ondervragingsgelegenheid, kan de onmogelijkheid de getuige te ondervragen niet worden tegengeworpen aan de nationale autoriteiten.24 Deze omstandigheid heeft het ehrm tot nu toe echter niet betrokken bij de beoordeling of een goede reden heeft bestaan.25