6.5.5.2.3 Gescheiden toezicht en vervolging; Shannon

In de zaak Shannon waren de toezichts- en sanctiebevoegdheden niet in een hand.1 De Engelse financieel onderzoekers hadden de klager uitgenodigd voor een vraaggesprek over voordelen uit misdrijf verkregen. Dit terwijl hij naar aanleiding van een eerder vraaggesprek met dezelfde autoriteiten al was beschuldigd van het voeren van een valse boekhouding en fraude. Het niet bijwonen van het vraaggesprek was strafbaar.

Wanneer de verplichting om het vraaggesprek bij te wonen, was opgelegd aan een persoon tegen wie geen verdenking zou bestaan en evenmin een voornemen van vervolging, dan zou het gebruik van dwangmiddelen volgens het EHRM niet in strijd met het recht tegen gedwongen zelfbelasting komen. De klager liep echter niet alleen het risico dat hij zou worden vervolgd voor feiten die werden onderzocht door de financieel onderzoekers. Hij was al beschuldigd van een strafbaar feit dat uit dezelfde inval voortkwam. In deze omstandigheden zou het deelnemen aan het vraaggesprek volgens het Hof een zeer reële kans inhouden dat hij verplicht werd om opheldering te verschaffen over kwesties die vervolgens zouden opkomen in de strafprocedure betreffende de tegenover hem geuite beschuldiging.2 Wanneer Shannon had meegewerkt aan het onderzoek, dan zou het de financieel onderzoekers hebben vrijgestaan de afgelegde verklaringen aan de politie door te geven. Hieraan doet niet af dat sprake was van gescheiden onderzoeken van de financieel onderzoekers enerzijds en de politie anderzijds.3 Of de onderzoekers klager voor het gesprek hadden uitgenodigd met het doel om belastend bewijs te verkrijgen, laat het Hof in zijn uitspraak het midden. Mogelijk omdat daarvoor onvoldoende aanwijzingen zijn.4

De zaak Shannon maakt duidelijk dat ook wanneer toezichts- en vervolgingsbevoegdheden cumuleren, er sprake is van een materiële benadering. Wanneer toezichthoudende autoriteiten mogelijk belastende medewerking van een ‘person charged’ afdwingen, dan weigert het Hof de verschillende handhavingssferen los van elkaar te zien. Het houdt er althans rekening mee dat de medewerking die door toezichthoudende autoriteiten op grond van een wettelijke meewerkplicht wordt afgedwongen, kan worden doorgespeeld aan de vervolgende autoriteiten en zo (als bewijs) in het strafproces belandt.5 De enkele (niet-theoretische) mogelijkheid dat die medewerking (verklaringen, materiaal) op belastende wijze tegen de verdachte wordt/kan worden gebruikt, is voldoende om aan te nemen dat sprake is van gedwongen zelfbelasting in de context van een strafprocedure.6 Uit de zaken J.B. en Shannon volgt zodoende dat het recht tegen gedwongen zelfbelasting een ruim toepassingsbereik heeft, dat de verschillende handhavingssferen overstijgt.7

Dit laatste wordt bevestigd in het latere arrest in de zaak Marttinen.8 Nadat de klager in een faillissementsprocedure had geweigerd inzicht te geven in zijn vermogenspositie, werd een strafrechtelijk onderzoek wegens mogelijke fraude gestart. Ook daaraan weigerde hij mee te werken. Als gevolg daarvan werd hem in een gescheiden (bestuurlijke) verhaalsprocedure opgedragen om alsnog de verlangde informatie te verstrekken. Toen hij dit opnieuw weigerde, werd hem een bestuurlijke boete opgelegd. Omdat het strafrechtelijk vooronderzoek en de verhaalsprocedure dezelfde feiten betroffen ‘the applicant could not rule out that, if it transpired from his declaration that he had assets which had not been declared in the previous enforcement inquiries and bankruptcy proceedings, he might be charged with the offence of debtor’s fraud’. Daarbij verwijst het Hof naar J.B.9 Uitgaande van een criminal charge is het kennelijk zo dat wanneer het doel van de vordering tot medewerking niet eenduidig punitief van aard is, het Hof nagaat of de gevorderde medewerking (toch) kan bijdragen aan het bewijs voor die ‘charge’.