1.6 Redelijkheid en billijkheid als gedragsnorm

Aldus opgevat vormen de in art. 6:2 BW gehanteerde termen redelijkheid en billijkheid, in tegenstelling tot wat soms wordt aangenomen, geen tautologie maar een uit twee te onderscheiden termen opgebouwd begrippenpaar met ieder een eigen, elkaar wederzijds aanvullende, gedragsnormerende dimensie.1 Partijen bij een verbintenis — en in het bijzonder contractspartijen — dienen als redelijke mensen jegens elkaar te handelen en mitsdien rekening te houden met elkaars gerechtvaardigde belangen. Mèt de verplichting tot redelijk handelen is tevens voor partijen de verplichting gegeven om billijkheid te betrachten ingeval een tussen hen geldende (contracts)regel door zijn algemeenheid in het gegeven geval tekortschiet en/of een star vasthouden aan die regel de gerechtvaardigde belangen van één der partijen zou schaden.2 Alsdan is het primair aan de partijen zelf om naar billijkheid tot een oplossing te komen, hetzij door de betreffende regel buiten toepassing te laten, hetzij door de onvolledigheid ervan op te heffen door additionele afspraken te maken, hetzij door een combinatie van beide. Blijven zij echter achter ten opzichte van hetgeen door de rechtsgemeenschap van hen aan redelijkheid en billijkheid wordt geëist, dan voert het binnen die rechtsgemeenschap geldende objectieve recht onverbiddelijk — ofwel dwingend en van rechtswege — datgene voor hen door, wat partijen hebben nagelaten uit zichzelf te doen.3 Al naar gelang de omstandigheden zal de door het objectieve recht aangewezen billijke oplossing kunnen bestaan uit aanvulling (art. 6:248 lid 1 BW) van de betreffende contractuele regel, ofwel uit (al dan niet gedeeltelijke)4beperking (art. 6:248 lid 2 BW) daarvan ofwel uit een combinatie van beide. Beide bepalingen zijn, als gezegd, van dwingend recht5 en werken steeds van rechtswege.6 Dit spreekt, gelet op het voorgaande, welhaast vanzelf: de (rechts-)gemeenschap zou betrekkelijk krachteloos zijn, indien het zich in de rechtsrelatie van partijen kunnen doorzetten van zijn meest elementaire7 opvattingen over fatsoen en behoorlijk handelen afhankelijk zou zijn van de (toevallige) goede gezindheid van partijen.8 Beide kenmerken van de redelijkheid en billijkheid leiden er tezamen toe dat deze norm steeds tussen partijen toepassing vindt, dat deze norm — ongeacht de eventuele instemming van partijen — steeds ten volle in de rechtsverhouding van partijen kan ingrijpen en (aldus) dat het in deze norm vervatte maatschappelijke gedachtegoed in die rechtsverhouding steeds onbelemmerd tot gelding kan worden gebracht.9

Uit het voorgaande volgt dat en waarom redelijkheid en billijkheid primair als een (in het maatschappelijke leven gewortelde) gedragsnorm voor de justitiabelen zijn op te vatten. Dat deze opvatting overeenstemt met het geldende recht volgt onder meer uit het feit dat de Hoge Raad in 1957 zelf heeft duidelijk gemaakt dat het bij de objectieve goede trouw aankomt op de vraag "wat in verband met de aard der overeenkomst en de omstandigheden de redelijkheid en billijkheid aan partijen voorschr(ij)ven."10,11 In datzelfde jaar formuleerde genoemd college in het arrest Baris/Riezenkamp vervolgens de regel, dat redelijkheid en billijkheid met zich brengen dat partijen "hun gedrag mede moeten laten bepalen door de gerechtvaardigde belangen van de wederpartij".12 Aan genoemde, klassiek geworden regel wordt door de Hoge Raad inmiddels al meer dan vijftig jaar onverstoorbaar vastgehouden.13 Het bestendig hanteren van die regel lijkt een vingerwijzing van de Hoge Raad in te houden dat de redelijkheid en billijkheid, althans in contractenrechtelijke verhoudingen, vooraleerst als gedragsnorm moeten worden opgevat.14