7.5.2 Onvoldoende onderzoek door de burger

In deze paragraaf wordt ingegaan op het nalaten van de burger om voldoende onderzoek te doen om de onjuistheid van de verstrekte informatie te onderkennen, als grond voor vermindering van de schadevergoedingsplicht die op de overheid rust. In algemene zin rijst hierbij allereerst de vraag of het überhaupt mogelijk is om aan de burger, jegens wie onrechtmatig is gehandeld doordat hij er – in de bewoordingen van het arrest ’s-Hertogenbosch/ Van Zoggel1 – redelijkerwijs erop heeft mogen vertrouwen dat hem juiste en volledige inlichtingen werden gegeven, vervolgens alsnog tegen te werpen dat hij eigen schuld aan het ontstaan van de schade heeft doordat hij heeft nagelaten om de juistheid of volledigheid van die inlichtingen te controleren.

Men zou immers kunnen zeggen dat de burger die erop mocht vertrouwen dat hij juist en volledig werd geïnformeerd, reeds daarom geen aanleiding had om de informatie te controleren, zodat het nalaten van deze controle geen eigen schuld kan opleveren. Het gaat dan niet om een omstandigheid die aan de burger kan worden toegerekend, omdat hij niet onvoorzichtig heeft gehandeld door die controle niet uit te voeren.

Deze benadering is in de feitenrechtspraak wel gevolgd.2 Als algemene regel vind ik haar echter veel te ongenuanceerd. Het enkele feit dat een onderzoeksplicht in een concreet geval niet zo zwaar weegt dat zij zich verzet tegen het aannemen van een gerechtvaardigd vertrouwen, brengt mijns inziens niet mee dat het verzaken van een eigen onderzoeksplicht onder geen beding op de voet van artikel 6:101 BW aan de benadeelde in rekening kan worden gebracht.3 Of de burger beter had moeten weten dan wel nader onderzoek had moeten doen, is mijns inziens zowel van belang bij de vaststelling van de onrechtmatigheid van het verstrekken van onjuiste informatie, als bij de beoordeling of de burger eigen schuld heeft aan het ontstaan van de schade.4

Ter vergelijking wijs ik op het Woonboerderij-arrest van de Hoge Raad.5 Hierin herhaalde de Raad dat, indien een verkoper vóór de totstandkoming van de overeenkomst aan een koper bepaalde inlichtingen had behoren te geven teneinde te voorkomen dat die koper zich omtrent het desbetreffende punt een onjuiste voorstelling zou maken, redelijkheid en billijkheid zich in het algemeen ertegen verzetten dat de verkoper ter afwering van een beroep op dwaling of non-conformiteit aanvoert dat de koper het ontstaan van de onjuiste voorstelling mede aan zichzelf heeft te wijten.6 Daaraan voegt de Hoge Raad toe dat dit echter niet wegneemt dat ‘een eventueel uit schending van de mededelingsplicht voortvloeiende verplichting van de verkoper tot schadevergoeding, op de voet van artikel 6:101 lid 1 BW kan worden verminderd indien de onjuiste voorstelling van zaken mede is te wijten aan de koper, bijvoorbeeld door gebrek aan onderzoek aan zijn zijde’.7

De casus en het juridisch kader in het Woonboerderij-arrest verschillen van het onderwerp van dit boek, maar de boodschap lijkt helder. Het voorgaan van een mededelingsplicht staat er niet aan in de weg dat de schending van een onderzoeksplicht wordt bestraft met een vermindering van de schadevergoeding in het kader van artikel 6:101 BW.8 Dit geldt temeer, omdat een categorisch afwijzende houding ten opzichte van de toepassing van artikel 6:101 BW in de context van het nalaten om de verstrekte informatie te controleren onverenigbaar is met het uitgangspunt dat het er bij die toepassing om gaat of de benadeelde burger zich anders heeft gedragen dan een redelijk mens zou hebben gedaan.9 In dit kader zijn alle omstandigheden van het geval relevant, en daarmee strookt het categorisch uitsluiten van de toepassing van artikel 6:101 BW geenszins.

Tegelijkertijd is het lastig om meer specifiek aan te geven wanneer artikel 6:101 BW daadwerkelijk tot vermindering of verval van de schadevergoedingsplicht kan of zelfs moet leiden. Ook is het moeilijk om in abstracto aan te geven of de burger zelf maatregelen zou moeten nemen, en zo ja welke, om zich ervan te vergewissen dat de verstrekte informatie correct is. Dat hangt zoals gezegd af van alle relevante gezichtspunten van het betreffende geval (die in hoofdstuk 4 zijn behandeld). Het is dan ook naar mijn mening niet mogelijk om ter zake hard and fast rules te formuleren, zoals de regel dat bij ‘gerede twijfel’ of ‘goede reden tot twijfel’ (vgl. artikel 3:11 BW) aan de juistheid van de verstrekte informatie een verplichting bestaat om zelf nader onderzoek te doen,10 op straffe van verval van (een deel van) de schadevergoedingsverplichting op grond van artikel 6:101 BW.

Men neme het voorbeeld waarin de gemeente de mededeling doet dat op een perceel in het buitengebied een woonbestemming vigeert. Kan men dan van de maatman-burger verwachten dat hij vervolgens zelf het bestemmingsplan raadpleegt,11 dat hij een planologisch adviseur of jurist in de arm neemt om het bestemmingsplan voor hem te raadplegen of dat hij een principeverzoek indient bij het gemeentebestuur?12 Of, in het uiterste geval, dat hij een omgevingsvergunning aanvraagt voor het gebruiken van gronden of bouwwerken in strijd met het bestemmingsplan (artikel 2.1 lid 1, aanhef en onder c, Wabo), om de juistheid van de informatie te (ver)zekeren door middel van een besluit van het bevoegde bestuursorgaan met een daartoe strekkend rechtsgevolg?13

Doorslaggevend is steeds of in het concrete geval in redelijkheid van de burger kon worden verlangd dat hij, hoewel hij redelijkerwijs mocht afgaan op de verkregen overheidsinformatie, die informatie toch op één van de hiervoor genoemde manieren zou (laten) verifiëren.14 Een belangrijk gezichtspunt in dit verband is de mate van bezwaarlijkheid van het uitvoeren van eigen onderzoek (vgl. paragraaf 4.7.12.1). Dit kan vooral worden gevergd indien de controlemiddelen ‘ready and available’ waren en de controle weinig kost in termen van geld en moeite.15

Ten aanzien van de bestemming van een perceel en bijbehorende planregels brengen deze gezichtspunten mijns inziens mee dat van de burger kan worden gevergd dat hij de voornoemde mededeling van de gemeente controleert op juistheid. De meeste actuele bestemmingsplannen zijn tegenwoordig voor eenieder op eenvoudige wijze digitaal te raadplegen via www.ruimtelijkeplannen.nl.16 Hiervoor is geen bijzondere deskundigheid vereist. Hierbij speelt een rol dat de eigen verantwoordelijkheid van de burger is toegenomen doordat de mate van bezwaarlijkheid van het doen van eigen onderzoek in het digitale tijdperk is afgenomen.17 Niet alleen bestemmingsplannen maar ook wetten zijn tegenwoordig eenvoudiger via het internet raadpleegbaar. Deze omstandigheid maakt niet dat eenieder ineens kennisneemt van de wet en/of de wet daadwerkelijk begrijpt. Deze omstandigheid brengt wel mee dat – in toekomstige rechtspraak – wellicht eerder in redelijkheid van de burger kan worden verwacht dat hij zelf onderzoek doet.

Andere situaties waarin het zorgvuldigheidshalve aangewezen kan zijn om de juistheid van de verstrekte informatie te (doen) verifiëren (al dan niet door een (deskundige) derde), zijn die waarin grote financiële belangen gemoeid zijn met de juistheid van de informatie18 en die waarin de burger ternauwernood mag vertrouwen op de juistheid van de verstrekte informatie. Hiermee doel ik op situaties waarin het vertrouwen maar nét gerechtvaardigd is, bijvoorbeeld indien de gegeven informatie niet uitblinkt in helderheid19 of anderszins aanleiding bestaat voor twijfel.20 Een ander belangrijk gezichtspunt is de hoedanigheid van de burger (paragraaf 4.7.11).

Op dit punt stellen Barendrecht e.a. dat eigen schuld van een burger aan de orde kan zijn wanneer van de getroffen burger verwacht mag worden dat hij de juistheid van de door de overheid verstrekte informatie controleert en wanneer hij anderszins op de hoogte behoort te zijn van de juiste stand van zaken.21 Hierbij achten zij de deskundigheid van de burger van belang: gaat het om een individu dat een uitkering aanvraagt of om een grote multinationale onderneming, die in het algemeen over meer controlemogelijkheden zal beschikken, in het bijzonder indien het gaat om informatie op het terrein van haar bedrijfsactiviteiten.22 Van een notaris mag bijvoorbeeld ook meer worden verwacht dan van een particulier. Op degene die commercieel gebruik maakt van de verstrekte informatie rust – voor zover dat binnen zijn vermogen ligt – zelfs een verplichting om de juistheid en volledigheid daarvan te controleren, en om door te vragen ten opzichte van de overheid bij ‘gerede twijfel’ aan de juistheid van de informatie, aldus Barendrecht e.a.23

Evenwel is mijn indruk dat terughoudendheid moet worden betracht bij het honoreren van een beroep van de overheid op artikel 6:101 BW in deze context.24 Aan deze opvatting ligt vooral ten grondslag dat de Hoge Raad een relatief terughoudende maatstaf heeft aangelegd in het arrest ‘s-Hertogenbosch/Van Zoggel voor de vestiging van aansprakelijkheid (paragraaf 4.7.2), die objectief moet worden toegepast (paragraaf 4.7.3). In deze maatstaf ligt besloten dat pas tot overheidsaansprakelijkheid kan worden geconcludeerd indien de eigen onderzoeksplicht van de burger niet prevaleert boven de waarheidsplicht van de overheid. Het ligt dan ook voor de hand dat het aannemen van een meer zwaarwegende onderzoeksplicht – bijvoorbeeld van een professionele partij – leidt tot het oordeel dat de benadeelde niet mocht vertrouwen op de juistheid van de verstrekte informatie. Bij dit oordeel heeft de overheid niet onrechtmatig jegens de benadeelde gehandeld, en wordt aan de beoordeling van een beroep op artikel 6:101 BW niet toegekomen. In dit licht ligt het niet in de rede dat een zwaarwegende onderzoeksplicht ‘slechts’ leidt tot vermindering van de schadevergoeding op grond van artikel 6:101 BW. Dit betekent dat in het kader van artikel 6:101 BW doorgaans alleen betekenis zal toekomen aan een minder ver strekkende onderzoeksplicht, bijvoorbeeld van een maatman-burger. Het gaat niet aan om een dergelijke onderzoeksplicht, die niet in de weg staat aan een onrechtmatigheidsoordeel, langs de omweg van artikel 6:101 BW alsnog spoedig aan de benadeelde tegen te werpen,25 althans om dat steeds of voor een groot deel van de schade te doen.26 Dat zou de aansprakelijkheid te zeer beperken.27

Ter vergelijking wijs ik op de lijn in de rechtspraak van de Hoge Raad op het punt van de toepassing van artikel 6:101 BW bij de schending van bijzondere zorgplichten – door professionele en bij uitstek deskundige partij- en, zoals dienstverleners op het gebied van beleggingen – die naar hun aard als strekking hebben om de (niet-professionele) wederpartij te beschermen tegen het gevaar van eigen lichtvaardigheid of gebrek aan inzicht. Wanneer dit gevaar zich verwezenlijkt, wegen fouten van de cliënt die voortvloeien uit die lichtvaardigheid of dat gebrek aan inzicht bij de toepassing van de maatstaf van artikel 6:101 BW in beginsel minder zwaar dan fouten waardoor degene op wie de zorgplicht rust, daarin is tekortgeschoten.28 Het feit dat de dienstverlener geldt als professionele en bij uitstek deskundige partij, en bij de cliënt een zodanige professionaliteit en deskundigheid ontbreken, brengt mee dat de cliënt er in beginsel van mag uitgaan dat de dienstverlener zijn zorgplicht naleeft. Hieruit volgt dat de cliënt minder snel bedacht behoeft te zijn op, en zich minder snel uit eigen beweging behoeft te verdiepen in, niet vermelde risico’s.29

Iets vergelijkbaars geldt bij informatieverstrekking door de overheid, waarbij de bij uitstek deskundige overheid een bijzondere zorgplicht uit hoofde van de rechtszekerheid heeft ten opzichte van de ondeskundige burger (paragraaf 2.3.1). Bij schending van deze zorgplicht doordat de burger erop mocht vertrouwen dat hij juist werd geïnformeerd, terwijl hij eigenlijk onjuiste informatie ontving, ligt in de vaststelling van dat vertrouwen besloten dat in het kader van artikel 6:101 BW minder gewicht toekomt aan het nalaten van de burger om zich deugdelijk te (laten) informeren dan aan het aansprakelijkheid scheppende handelen van de overheid. De aard van de aansprakelijkheid van de overheid verzet zich ertegen dat de eigen onwetendheid van de burger op grond van artikel 6:101 BW ertoe leidt dat een groot deel van de schade niet wordt vergoed. Naar mijn mening ligt het omslagpunt daar waar onwetendheid overgaat in onvoorzichtigheid. Waar de burger zich anders heeft gedragen dan een redelijk mens onder de gegeven omstandigheden zou hebben gedaan, bijvoorbeeld door de juistheid van de verstrekte informatie niet te controleren terwijl de aard en omvang van de betrokken belangen daartoe noopten, en het uitvoeren van eigen onderzoek niet bezwaarlijk was in termen van moeite en kosten, treft hem wel degelijk eigen schuld.