4.3.3 Wijziging doel

Door het doel weet een contractspartij wat het werkterrein van de betreffende rechtspersoon is. Deze bescherming is wel relatief. De statuten kunnen immers de mogelijkheid openen dat de statuten, waaronder begrepen het doel, gewijzigd kunnen worden.

Het verschil in doel van de verschillende privaatrechtelijke rechtspersonen blijkt onder meer uit de flexibiliteit die de wetgever heeft geboden om het doel van een privaatrechtelijke rechtspersoon te wijzigen. Van een vereniging, cooperatie, onderlinge waarborgmaatschappij, naamloze vennootschap en besloten vennootschap met beperkte aansprakelijkheid kan het doel altijd gewijzigd worden, ook al sluiten de statuten dat uit. Het doel van een stichting kan echter alleen gewijzigd worden, voor zover de statuten dat expliciet bepalen.1 Indien de statuten de mogelijkheid van wijziging van het doel niet openen, kan via de rechter2 het doel van de stichting gewijzigd worden.3 Een rechter is alleen daartoe bevoegd voor zover ongewijzigde handhaving van het doel zou leiden tot gevolgen, die bij de oprichting redelijkerwijze niet zijn gewild; een beperkte wijzigingsbevoegdheid dus. Indien de statuten van een stichting de mogelijkheid van statutenwijziging uitsluiten, is evenmin rechtsvormwijziging mogelijk aangezien statutenwijziging onderdeel uitmaakt van rechtsvormwijziging.4

Waarom is statutenwijziging van een stichting zo restrictief geregeld? Is dat gerechtvaardigd? Het uitgangspunt dat statuten van een stichting alleen gewijzigd kunnen worden voor zover de statuten dat expliciet toelaten, dient gehandhaafd te blijven. Een stichting die gelden via bevoordelingen ontvangt, doet er goed aan de mogelijkheid van wijziging van het doel uit te sluiten om voor begunstigers veilig te stellen dat hun gelden overeenkomstig het doel besteed zullen worden.5

Een verbod tot wijziging van het doel6 kan tot problemen leiden. Een stichting heeft bijvoorbeeld de volgende doelstelling:

Deze stichting ontvangt veel geld uit giften. Stel dat een medicijn wordt ontwikkeld waardoor de ziekte 'astma' adequaat bestreden kan worden. Dit zou voor de stichting betekenen dat haar doelstelling al bereikt is. Hoe dienen de giften besteed te worden? Er zijn in elk geval twee mogelijkheden. De rechter wijzigt het doel van de stichting.7 De rechter is gehouden het doel te wijzigen in een doel dat het dichtst bij de huidige doelomschrijving aansluit. Te denken is aan een aanverwante doelstelling.

Een tweede mogelijkheid is dat de stichting door de rechter wordt ontbonden.8 Uitdrukkelijk wordt bepaald dat ontbinding slechts plaatsvindt als wijziging van het doel niet in aanmerking komt. Bij ontbinding zal het vermogen van de stichting een bestemming dienen te krijgen die recht doet aan het oorspronkelijke stichtingsdoel. In dit geval was het oorspronkelijke stichtingsdoel bereikt. Hier ligt een taak voor de vereffenaar. Het liquidatie saldo zal besteed worden conform hetgeen daarover in de statuten is vastgelegd. Indien de statuten bepalen dat het overschot overeenkomstig het doel besteed dient te worden, dient in het ontbindingsbesluit een gerechtigde aangewezen te worden om te voorkomen dat uitkering onmogelijk wordt omdat het doel bereikt is.9

Het doel vervult bij een stichting een prominentere rol dan bij de andere soorten privaatrechtelijke rechtspersonen. Een besluit tot wijziging van het doel van de stichting kan daarom onder omstandigheden vernietigbaar zijn10 wegens strijd met de redelijkheid en billijkheid. Een belanghebbende kan een beroep tot vernietiging van een besluit tot wijziging van het doel doen. Of een dergelijk beroep zal slagen, hangt sterk af van de inhoud van de wijziging. Hoe verder het nieuwe doel verwijderd is van het oorspronkelijke doel, hoe eerder een rechter geneigd zal zijn een dergelijk door een belanghebbende ingesteld beroep op vernietiging te aanvaarden, zeker wanneer de stichting een omvangrijk vermogen heeft gevormd door ontvangen baten van derden. Schenkers zullen hun bevoordeling verrichten met het oog op het feit dat het aangebrachte vermogen zal worden aangewend voor het hun voorgespiegelde goede doel.11

Indien de wettelijke regeling van artikel 2:18 lid 6 BW ook tijdens het bestaan van de stichting zou gelden12, zou het doel van de stichting uitsluitend na rechterlijke toestemming gewijzigd kunnen worden. Onder de huidige wettelijke regeling kan het doel van de stichting door statutenwijziging gewijzigd worden, indien en voor zover de statuten dat toelaten. Na rechtsvormwijziging van een stichting is statutenwijziging van de vroegere stichting niet meer mogelijk. Dat is verklaarbaar en verdedigbaar vanwege het feit dat de contouren van een stichting (het wettelijk kader van de stichting) bij statutenwijziging gehandhaafd blijft. Die contouren worden verlaten na rechtsvormwijziging van een stichting. Het doelvermogen na rechtsvormwijziging moet worden aangewend voor het doel zoals dat voor rechts-vormwijziging van toepassing was. De vermogensklem kan dus gemakkelijk omzeild worden door voor rechtsvormwijziging het doel van de stichting te wijzigen. Als het doel van de stichting statutair niet gewijzigd kan worden, is het doelgebonden vermogen zo veel als mogelijk gewaarborgd.