13.3.4 Betekenis van ‘buiten redelijke twijfel’/‘beyond reasonable doubt’: ‘doen blijken’

De gradatie ‘beyond reasonable doubt’ houdt in letterlijke zin in dat het voorbij redelijke twijfel moet zijn dat het beboetbare feit is gepleegd. Dat gaat verder dan ‘voorbij serieuze twijfel’.1 De rechter moet immers geen redelijke twijfel meer kunnen hebben en daarvoor is meer overtuigend bewijs nodig dan voor het wegnemen van alleen serieuze twijfel. De bewoordingen ‘buiten redelijke twijfel’ die de Hoge Raad in het arrest van 8 april 2022 hanteerde, sluiten daarop aan.2

In het arrest van 8 april 2022 heeft de Hoge Raad duidelijk aangegeven wat de betekenis is van de bewijsgradatie ‘buiten redelijke twijfel’: deze gradatie stemt inhoudelijk overeen met de in de fiscale wetgeving voorkomende formulering ‘doen blijken’ (overtuigend aantonen).3 Het gaat dus om de zware gradatie,4 die in de sfeer van de heffing onder meer wordt gehanteerd in het kader van de omkering van de bewijslast.5 Naar mijn mening is deze gradatie gelijk aan de internationaal gangbare bewijsstandaard ‘beyond reasonable doubt’, die ook in het Nederlandse strafrecht geldt.6

Ook vóór het arrest van 8 april 2022 had de Hoge Raad al laten doorschemeren dat ‘doen blijken’ en ‘beyond reasonable doubt’ inhoudelijk op één lijn moeten worden gesteld. In de zaak die heeft geleid tot het hiervoor in paragraaf 13.3.3.1 aangehaalde arrest uit 1993 had het Hof vastgesteld dat de inspecteur zijn stellingen ‘overtuigend had aangetoond’, oftewel: had ‘doen blijken’.7 De Hoge Raad overwoog vervolgens dat het Hof kennelijk had gemeend dat een en ander ‘buiten redelijke twijfel’ was. Ook uit een arrest uit 2021 kon al worden afgeleid dat de Hoge Raad onder ‘buiten redelijke twijfel’ inhoudelijk hetzelfde verstaat als onder ‘doen blijken’.8

Naar mijn mening kan voor de betekenis van ‘beyond reasonable doubt’ inderdaad een bruikbare parallel worden getrokken met de in het algemene fiscale bewijsrecht gebruikelijke, zware bewijsgradatie van ‘doen blijken’. Het leveren van bewijs naar die zware gradatie komt overeen met de gradatie ‘beyond reasonable doubt’ uit de jurisprudentie van het EHRM. ‘Doen blijken’ is immers overtuigend aantonen: de feiten hoeven weliswaar niet onomstotelijk vast te staan, maar een andere verklaring of lezing van het gebeurde moet wel uiterst onwaarschijnlijk zijn.9 Los van louter denkbeeldige, zeer onwaarschijnlijke of fantasierijke scenario’s zijn er in beginsel geen andere verklaringen mogelijk. Kortom: om overtuigend aan te tonen, moet elke redelijke twijfel zijn weggenomen.10 De mogelijkheid dat de boeteling het beboetbare feit niet heeft begaan, moet in redelijkheid niet meer bestaan, precies zoals dat bij ‘beyond reasonable doubt’ het geval is.11