15.5.3 Motiveringsvereisten voor de rechter

Ten aanzien van het bewijs van de centrale stellingen rust op de (feiten)rechter een tamelijk uitgebreide motiveringsplicht. Als de boeteling bijvoorbeeld betwist dat het element ‘opzet’ aanwezig was, moet de rechter in zijn uitspraak vermelden op grond van welke feiten en omstandigheden hij tot zijn oordeel is gekomen dat zulks wél het geval is.1 De enkele verwijzing naar ‘de vaststaande feiten en omstandigheden’ en ‘de gegevens’ is onvoldoende.2 Ook een onderbouwing als ‘alle feiten en omstandigheden in aanmerking nemend’ schiet tekort.3 Het moet duidelijk zijn op welke concrete feiten en gegevens het oordeel is gebaseerd.4 Deze jurisprudentie van de Hoge Raad is in lijn met de motiveringsplicht zoals die uit art. 6 EVRM voortvloeit. Die motiveringsplicht is niet absoluut: niet elke aangevoerde grond behoeft bespreking en de omvang van de motivering kan van geval tot geval verschillen.5 Zo is bijvoorbeeld een gedetailleerde onderbouwing van het rechterlijk oordeel noodzakelijk, wanneer vage normen zoals ‘grove nalatigheid’ aan de hand van concrete feitelijkheden moeten worden ingevuld, aldus het EHRM.6 Daar komt bij dat het bewijs van de centrale stellingen ‘beyond reasonable doubt’ moet zijn geleverd.7 Naar mijn mening brengt die zware bewijsgradatie met zich dat de rechter ook motiveert op grond waarvan hij ervan overtuigd is geraakt dat de boeteling het beboetbare feit heeft begaan. De Hoge Raad lijkt die eis inderdaad te stellen: in ieder geval moet de rechter duidelijk maken dat de redengevende feiten en omstandigheden buiten redelijke twijfel zijn komen vast te staan.8

Gaat het om de strafmaat, dan reikt de motiveringsplicht – naar algemeen wordt aangenomen – veel minder ver.9 Vermoedelijk geldt hetzelfde voor perifere stellingen, althans voor die stellingen die strafverminderend van aard zijn. Wel zal de rechter bij het toepassen van een matiging wegens overschrijding van de redelijke termijn altijd moeten aangeven welke boete hij passend en geboden zou hebben geacht zonder die matiging.10

De Hoge Raad heeft zelf de mogelijkheid om bepaalde cassatieberoepen zonder inhoudelijke motivering af te doen (art. 80a en art. 81 Wet RO). Het EHRM heeft deze wettelijke bevoegdheden in het licht van art. 6 EVRM akkoord bevonden.11 De Hoge Raad heeft voorts geoordeeld dat dit systeem niet in strijd komt met art. 14 lid 5 van het BUPO-verdrag, onder meer omdat de inhoudelijke beoordeling (achter de schermen) niet anders is dan in zaken waarin wel een inhoudelijke motivering wordt gegeven.12 Wel heeft de strafkamer van de Hoge Raad een nuancering aangebracht naar aanleiding van de zienswijze van het VN-Mensenrechtencomité in een Nederlandse zaak.13 Hoewel de Hoge Raad die zienswijze niet (volledig) onderschrijft, heeft de Hoge Raad daarin wel aanleiding gezien om in sommige zaken vaker een inhoudelijk gemotiveerd arrest te wijzen. Het gaat om zaken waarin in hoger beroep een veroordeling is gevolgd voor een feit waarvan de verdachte in eerste aanleg was vrijgesproken.14

Het voorgaande betekent dat ook de belastingkamer van de Hoge Raad arresten over fiscale bestuurlijke boetes als regel verkort kan motiveren onder de enkele verwijzing naar art. 80a of art. 81 Wet RO.15 De uitzondering op de regel wordt gevormd door gevallen waarin het Hof de vernietiging van een fiscale bestuurlijke boete door de rechtbank terugdraait. In zulke gevallen zou de belastingkamer van de Hoge Raad (zoveel mogelijk) een inhoudelijk gemotiveerd arrest moeten wijzen.16