3.4.4.2 Zorgvuldigheid als onderdeel van het ‘fair trial’-begrip van artikel 6 EVRM

In het arrest Albert en Le Compte kwam het EHRM in een disciplinaire procedure tot het oordeel dat artikel 6, eerste lid van het EVRM was geschonden. Het hof overwoog daarbij – in het kader van de door de rechter in acht te nemen toetsingsruimte (‘full jurisdiction’) – als volgt:

Het hof heeft later een vergelijkbare overweging gemaakt in een zaak waar sprake was van een ‘criminal charge’.2 Daaruit zou de conclusie kunnen worden getrokken dat dus ook de (straf)rechter bij het opleggen van een straf onderzoek moet doen naar de evenredigheid tussen de overtreding en de straf.3

Het hof geeft overigens niet aan hoe dit onderzoek moet worden uitgevoerd. Sterker nog, het hof geeft aan dat artikel 6 geen enkele regel bevat omtrent ‘the admissibility of evidence or the way it should be assessed’. Volgens het hof zijn dit zaken die voornamelijk door nationale wet- en regelgeving en nationale rechters moeten worden vormgegeven.4 Het ziet voor zichzelf dan ook geen rol weggelegd als een soort hogere (feitelijke) instantie.5 Slechts in gevallen waarin de nationale rechter uitspraken doet die ‘arbitrary and manifestly unreasonable’ of ‘in flagrant denial of justice’ zijn, komt het EHRM in actie.6

In een tweetal Spaanse zaken9 lijkt het EHRM gewicht toe te kennen aan de voorzienbaarheid van de strafverzwarende omstandigheid. Het ging in deze zaken echter niet om de materi ë le voorzienbaarheid, maar om de procedurele, formele voorzienbaarheid (artikel 6, lid 3, letter a EVRM). Met andere woorden, was de betrokkene voldoende geïnformeerd over het feit dat de betreffende strafverzwarende omstandigheid onderdeel uitmaakte van de strafprocedure, zodat hij zich voldoende hiertegen heeft kunnen verweren?

In de zaak tegen Gea Catalán werd deze vraag bevestigend beantwoord. Het ging om een medewerker van een bank die een groot bedrag had verduisterd. In de tenlaste legging had de aanklager met betrekking tot de strafverzwarende omstandigheid (een groot bedrag) door een typefout naar een foutief artikellid verwezen. Het hof kwam tot de conclusie dat “the inference that it was paragraph 7 that applied, although not an automatic conclusion, could at any event have been arrived at through minimal recourse to logic”.10

Het hof volgde eenzelfde soort redenatie in de zaak tegen De Salvador Torres. Nu betrof het een ambtenaar die publieke gelden had verduisterd. De openbaar aanklager en de feitenrechter hadden in deze zaak de algemene strafverzwarende omstandigheid (ambtenaar in functie) niet expliciet in de aanklacht en het vonnis opgenomen. Zowel het Spaanse Hooggerechtshof als het Europese hof waren echter van mening dat dit geen belemmering hoefde te zijn voor het meewegen van die omstandigheid bij het strafoordeel. Het hof oordeelde dat “the public nature of the applicant’s position was an element intrinsic to the original accusation of embezzlement of public funds and hence known to the applicant from the very outset of the proceedings”.11

Op grond van het voorgaande kan gesteld worden dat artikel 6 EVRM relatief weinig waarborgen schept voor het finale straftoemetingsonderzoek met betrekking tot bijzondere, strafbeïnvloedende omstandigheden. Maar het EHRM trapt op de rem bij verstekveroordelingen, waarbij ter zitting de strafmaat mede tot stand is gebracht in ‘a new assessment of the applicant’s personality and character’.12 Een dergelijk onderzoek naar subjectieve strafbeïnvloedende feiten en omstandigheden moet volgens het hof in aanwezigheid van de verdachte en diens raadsman plaatsvinden, zodat hij actief hier aan kan deelnemen. Het is overigens niet relevant of de verdachte daadwerkelijk bij verstek een hogere of lagere straf opgelegd krijgt ten opzichte van de eerdere strafmaat. Volgens het hof gaat het om wat voor de verdachte mogelijk ‘at stake’ is; dat kan een eventuele strafverzwaring zijn, bijvoorbeeld als gevolg van een hogere strafeis van de aanklager, of een strafvermindering.13

Uit de Recommendation ‘Consistency in sentencing’ volgde dat ook de onschuldpresumptie van het tweede lid van artikel 6 EVRM een bijdrage kan leveren aan rechtsnormen op het terrein van bewijs van strafbeïnvloedende factoren (zie onderdeel 3.4.4.4). Het hof heeft zich in de zaak Haxhishabani vs. Luxemburg14 over een dergelijke kwestie uitgelaten. De casus was als volgt. De rechtzoekende had samen met twee mededaders een diefstal gepleegd in een woning van een alleenstaande vrouw. Daarbij heeft een van de mededaders de vrouw om het leven gebracht. De rechtzoekende, die beweerde geen bijdrage aan de dood van de vrouw te hebben geleverd, werd uiteindelijk veroordeeld voor “levensberoving om de diefstal te vergemakkelijken of om straffeloosheid te verzekeren” (vgl. artikel 312, lid 3 Sr). De levensberoving vormde dus de strafverzwarende omstandigheid ten opzichte van de diefstal, waarbij wordt opgemerkt dat naar Luxemburgs recht die betreffende strafverzwarende omstandigheid werd geobjectiveerd. Vervolgens beriep de rechtzoekende zich op de onschuldpresumptie. Het hof concludeert dat het aanrekenen van de levensberoving als strafverzwarende omstandigheid gelijkgesteld kan worden met het hanteren van een strafrechtelijk bewijsvermoeden15 en dat dit gegeven i.c. niet in strijd is met het tweede lid van artikel 6 EVRM.

De uitspraak van het hof in de zaak Haxhishabani lijkt in tegenspraak te zijn met de richtlijnen van de Recommendation ‘Consistency in sentencing’. Volgens deze richtlijnen houdt het begrip ‘fairness’, dat mede ziet op de onschuldpresumptie, onder meer in dat ‘factors which have a substantial effect on the sentence should be proved, if the defendant disputes them, to the same standard as the elements of the offence itself’.16 In de zaak Haxhishabani was dat niet het geval. Want hoewel de levensberoving wel degelijk een substantieel effect had op de strafmaat, werd die strafverzwarende omstandigheid, in tegenstelling tot de overige, gesubjectiveerde delictsbestanddelen, geobjectiveerd. Wellicht dat het hof mee heeft laten wegen dat het nationale gerecht een (begin van een) subjectieve toets heeft uitgevoerd, maar helemaal duidelijk is dit niet.

Keijzer refereert aan het belang van deze uitspraak voor het Nederlandse strafrecht.17 Net als in het Luxemburgse strafrechtelijke systeem worden in het Nederlandse strafrechtstelsel dergelijke strafverzwarende omstandigheden veelal geobjectiveerd. Het gevolg van dit systeem is dat, hoewel de bewijslast van de strafverzwarende omstandigheid voor rekening komt van de openbaar aanklager, het bewijsrisico voor een belangrijk deel bij de rechtzoekende komt te liggen.