V.D.1. Van gesloten tot 'open' stelsel van testamentair bewind

Om de rol van de rechter te kunnen bepalen bij een afwikkelingsbewind kan niet ontkomen worden aan een kleine analyse van de totstandkoming van de regeling. Vooraf merk ik op dat waar ik hierna de term open-stelsel van be-windhanteer, het instellen van een bewindals uiterste wilsbeschikking wel degelijk onderworpen blijft aan het gesloten erfrechtelijk stelsel. Bij bestudering van de parlementaire geschiedenis met betrekking tot testamentair bewind, is van groot belang drie fasen te onderscheiden: eerst was er de fase Meijers, waarbij uitgegaan werdvan het gesloten stelsel van bewind, vervolgens kwam de half-openfase1 en tot slot de fase van het stelsel dat uiteindelijk ook wet is geworden, het volledig open-stelsel van bewind.2

Het moederartikel op basis waarvan het afwikkelingsbewind handen en voeten gegeven kan worden, art. 4:171 BW, is nog gewijzigd in de laatste fase, de invoeringsfase van het wetgevingsproces, en dient derhalve door de bril van het volledig open-stelsel bezien te worden. In een prille fase, derhalve nog voor de invoering, bestond reeds geen twijfel meer over de mogelijkheid tot uitbreiding van de beschikkingsmacht van de bewindvoerder bij Vegter en De Quay.3 Het verbaast dan ook niet dat deze auteurs ruime aandacht besteedden aan het totstandkomingsproces dat tot dit zeer importante art. 4:171 BW geleidheeft. In de half-openfase had art. 3.6.2.1a weliswaar eveneens ook de inhoud dat:

Echter met Vegter en De Quay4 wil ik uitdrukkelijk wijzen op de (in die halfopenfase) in de toelichting door de minister aangebrachte begrenzing. Er moest immers volgens de minister binnen de lijntjes gebleven worden van de aard van het bewinden met behoud van de rechten van de rechthebbende.5 De tekst van art. 4:171 BW is pas later veel concreter geworden. Er wordt niet meer gesproken van 'titel', maar van 'ruimer (...) dan uit voorgaande bepalingen van deze afdeling voortvloeit.' De voorgaande bepalingen handelen met name over de beheers- en beschikkingsbevoegdheid van de bewindvoerder. Een concretisering derhalve. In de toelichting bij art. 4:171 BW wordt gesproken van enige verruiming ten opzichte van art. 3.6.2.1a.6 Nu kan men mij tegenwerpen dat enige dan wellicht wat zacht uitgedrukt is, maar daar kan tegen ingebracht worden dat dit wel meevalt als men bedenkt dat het tekstueel maar om enkele woordjes gaat. Zou men nog twijfelen, het hoge woord was er definitief uit toen door de Commissie Erfrecht van de KNB de vraag werdgesteldof bij uiterste wilsbeschikking bepaald mag worden dat de beschikkingsbevoegdheid uitsluitend aan de bewindvoerder toekomt.7 Zonder blikken of blozen werd door de minister in de toelichting geantwoord dat erflater kan bepalen dat de bewindvoerder zonder medewerking en zonder machtiging van de kantonrechter kan beschikken.8Als voorbeeld van een verplichting werdgegeven de opdracht aan de bewindvoerder om de rechthebbende periodiek uitkeringen uit het bewindsvermogen te doen. In de tijd van Meijers werd er nog van uit gegaan dat de bewindvoerder medewerking van de rechthebbende dan wel machtiging van de kantonrechter nodig had voor andere daden dan beheersdaden.9 Hier was geen testamentaire wijziging mogelijk.

In de laatste fase van het wetgevingsproces is derhalve nog een hele belangrijke stap gemaakt naar de 'totale' beschikkingsvrijheid van de bewindvoerder. Van huis uit was het wezen van bewind 'beheer'. Thans kan men bij een nieuwe rechtsfiguur als afwikkelingsbewindstellen dat er ook een hele zware nadruk ligt op andere handelingen dan beheer, denk aan het tot stand brengen van de verdeling van de nalatenschap. In zoverre is het klassieke wezen van bewindniet meer vanzelfsprekend. Deze gedachte past ook beter bij de volledige vrijheid van erflater om aan te geven wat de strekking van het be-windzal zijn, bijvoorbeeldverzwaring van de executele oftewel afwikkelingsbewind. Het is erflater die de spelregels bepaalt. Door de erflater in art. 4:171 BW geboden mogelijkheid kan onder het huidige erfrecht gesproken worden van een volledig open stelsel van testamentair bewind.10

Vegter en De Quay verwijzen overigens in de aangehaalde publicaties als vergelijking ook nog naar de introductie in het NBW van de vruchtgebruiker met volledige vervreemdings- en verteringsbevoegdheid.

Het was Huijgen die zich vervolgens, een jaar na de invoering van het nieuwe erfrecht, afvroeg of het antwoordvan de minister op de belangrijke vraag van de Commissie Erfrecht niet 'ingetrokken' was, omdat het betreffende antwoord(stuk nr. 9) in latere kamerstukken11 (stuk nr. 12) niet meer herhaald werd. Hij zorgde hiermee zacht uitgedrukt voor enige notariele commotie:12

Een en ander is voor de praktijk gelukkig met een sisser afgelopen13 en er bestaat thans op dit gebied zelfs een 'heersende leer'. Over dit erfrechtelijke 'happy end' aan het slot van dit hoofdstuk meer.