Kavelruil (Publicaties vanwege het Centrum voor Notarieel Recht) 2014/0.2:2. Over noodzaak, dwang en vrije wil

Kavelruil (Publicaties vanwege het Centrum voor Notarieel Recht) 2014/0.2

2. Over noodzaak, dwang en vrije wil

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.

Een doelmatige en efficiënte inrichting van het landelijk gebied was, blijft en is noodzakelijk. Dat is een vaststaand gegeven.1 Zo is voor de kwaliteit en de (internationale) concurrentiepositie van de Nederlandse landbouw een goede verkaveling2 van landbouwgronden een basisvoorwaarde.3 Dat ook de overheid zich van deze noodzaak bewust is, blijkt uit de woorden van Landbouwminister Braks (CDA) tijdens de parlementaire behandeling van de Landinrichtingswet:

“Een doelmatige productie en verbeterde arbeidsomstandigheden zijn met name door ruilverkaveling in Nederland tot stand gebracht. Je ervaart dit maar al te goed als je in gebieden in de wereld komt. waarin men zo’n instrument niet heeft.”4

Zeker in de huidige tijd, waarin de economische crisis de landbouw evenmin onberoerd laat, 5 is een goede en effectieve verkaveling (absoluut) noodzakelijk om als agrarisch bedrijf te kunnen overleven.6 Door de vele stoppende boerenbedrijven7 komt er veel landbouwgrond beschikbaar. De overige landbouwers (de ‘blijvers’) hebben deze vrijkomende gronden nodig voor een betere verkaveling en/of voor de noodzakelijke schaalvergroting8 van hun bedrijven. Aankoop van deze gronden brengt echter forse financiële verplichtingen met zich mee, die voor veel bedrijven, zeker in de huidige tijd, niet of nauwelijks op te brengen zijn.9 Kavelruil, als alternatief voor de dwingende ruilverkaveling, kan in dit kader een nuttige rol vervullen. Door middel van een (vrijwillige) kavelruil kan de betere verkaveling en/of de schaalvergroting10 op consensuele basis worden bereikt, waarbij de kosten, mede door de (provinciale) subsidie en fiscale vrijstelling van overdrachtsbelasting, beperkt zijn. Ook indachtig de (boeren)wijsheid ‘buurmans grond is maar één keer te koop’11 is en blijft de beschikbaarheid van een efficiënt, eenvoudig en op vrijwillige basis inzetbaar landinrichtingsinstrument als kavelruil in mijn optiek (absoluut) noodzakelijk.

Naast dit (incidentele) ‘economische crisis-argumenf is er (ook) een meer permanent argument te bedenken dat de aanwezigheid van de kavelruil in ons rechtssysteem legitimeert. Diverse auteurs12 wijzen op het (continue) probleem van de versnippering13 van landbouwgronden in Nederland, waarmee bedoeld wordt dat percelen behorend tot één eigenaar een verspreide ligging hebben. In de literatuur14 wordt aangegeven dat het in sommige streken15 toegepaste systeem van ‘Realerbteilung’16 de belangrijkste oorzaak zou zijn van de versnippering. Bij deze wijze van vererving kregen alle kinderen een gelijk deel van de landbouwgrond, 17 waarbij niet de oppervlakte, maar de waarde van de grond de grondslag voor de verdeling vormde. Doordat deze praktijk generaties lang voortduurde, kon in de loop van de tijd een complexe situatie ontstaan.18 Deze slechte verkavelingstoestand had allerlei nadelen tot gevolg, zoals tijdverlies, ernstige belemmering bij het gebruik van machines door kleine, onregelmatig gevormde percelen, landverlies (door de versnippering gingen grote delen van de percelen verloren aan perceelssloten, greppels of afrasteringen) en grensgeschillen tussen grondeigenaren.19

Ook in financieel opzicht is versnippering van landbouwgronden nadelig. De DLG heeft begin 2012 berekend dat versnippering in de melkveehouderij gemiddeld € 200 à € 300 per hectare per jaar kost. In totaal komt dit neer op € 160 à € 250 miljoen per jaar.20 Alleen al op grond van dit argument behoeft de noodzaak van en behoefte aan kavelruil geen verder pleidooi.

Toch is het, in dit inleidend stadium van het proefschrift, van belang om nog een argument voor de aanwezigheid van kavelruil in Nederland te vermelden. Dit argument komt voort uit het feit dat een hoge grondmobiliteit, dat wil zeggen de mate waarin gronden in een bepaalde tijd van eigenaar of erfpachter wisselen, binnen de agrarische sector essentieel is.21 Dat de noodzaak van een hoge grondmobiliteit in de (agro)praktijk onderkend is, blijkt onder meer uit de talrijke initiatieven die door overheden en private partijen ontplooid worden, met als gemeenschappelijk doel de toename van grondmobiliteit.22 Hoe lovenswaardig dergelijke initiatieven ook zijn, mijns inziens is de inzet van het landinrichtingsinstrumentarium, en dan met name de kavelruil, bij uitstek de meest effectieve wijze om de grondmobiliteit in een bepaald gebied te bevorderen.23

Tot slot is het belangrijk om te constateren dat de Nederlandse overheid bij de ontwikkeling van haar beleid op het gebied van landinrichting de vrije wil vooropstelt. De wetgever aan het woord:

“Als inrichtingsmaatregelen niet op vrijwillige basis zijn te realiseren biedt het landinrichtingsinstrumentarium van oudsher mogelijkheden om krachtens overheidsbesluiten werken uit te voeren en in verband daarmee zo nodig percelen te herverkavelen door eigendoms- en gebruikssrechten op gronden in het in te richten gebied.”

Kamerstukken II 2005/2006, 30509, nr. 3, p. 45-46 (MvT).

Ergo: het uitgangspunt is vrijwilligheid. Kavelruil staat voorop en verdient de voorkeur boven de wettelijke herverkaveling. Ongetwijfeld hangt deze keuze samen met de behoefte aan creatie van maatschappelijk draagvlak voor de landinrichting.24 Pas wanneer ruilen uit vrije wil niet het gewenste effect sorteert, 25 grijpt de overheid naar zwaarder, dwingend geschut. De herinneringen aan (onder meer) Tubbergen liggen kennelijk nog vers in het parlementaire geheugen…

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.