HR, 19-09-2025, nr. 25/01012

In deze Wvggz-zaak heeft de rechtbank begin 2024 op het verzoek van de officier van justitie om een opvolgende zorgmachtiging voor twaalf maanden een zorgmachtiging verleend voor een maand ondanks het ontbreken van een medische verklaring die voldoet aan de wettelijke vereisten. Voor het overige heeft de rechtbank het verzoek aangehouden in afwachting van een nieuwe medische verklaring. Na ontvangst daarvan heeft de rechtbank een nieuwe zorgmachtiging verleend voor de resterende duur van elf maanden.

Betrokkene heeft destijds tegen beide uitspraken cassatieberoep ingesteld. De Hoge Raad heeft de cassatieklachten tegen de tweede beschikking verworpen maar de eerste (deel)beschikking waarbij een machtiging voor een maand was verleend, vernietigd. De Hoge Raad wees het geding terug naar de rechtbank ter verdere behandeling en beslissing.

De terugwijzing lijkt tot enige verwarring te hebben geleid. Ervan uitgaande dat zij opnieuw op het verzoek van de officier van justitie diende te beslissen wat betreft de eerste periode van een maand, heeft de rechtbank opnieuw een zorgmachtiging verleend voor die periode, daarbij terugkomend op haar eerdere beslissing dat de aanvankelijke medische verklaring niet aan de wettelijke vereisten voldeed.

Tegen deze beschikking na terugwijzing richt zich dit cassatieberoep. In de kern betoogt het middel dat de rechtbank de verzochte zorgmachtiging over genoemde periode diende af te wijzen, nu vaststond dat de medische verklaring van destijds niet aan de vereisten voldeed.

Deze cassatieprocedure biedt gelegenheid te verduidelijken of in een situatie als deze, waarin de rechtbank na terugwijzing van het geding geen beslissingsruimte heeft, steeds aanleiding bestaat het geding terug te wijzen of dat de Hoge Raad de zaak zelf kan afdoen.

De Hoge Raad:

- vernietigt de beschikking van de rechtbank Midden-Nederland van 3 januari 2024;

- wijst het geding terug naar die rechtbank ter verdere behandeling en beslissing.”

Procedure bij de rechtbank (na terugwijzing)

Op 12 december 2024 heeft een mondelinge behandeling na terugwijzing plaatsgevonden, waarvan proces-verbaal is opgemaakt. Gehoord zijn de advocaat van betrokkene,9.haar mentor en een psychiater.

Uit het proces-verbaal volgt dat besproken is wat er zou moeten gebeuren na de terugwijzing door de Hoge Raad en dat de rechter aan de advocaat heeft gevraagd of dat dan “een soort pro-formazitting” is. En (onderstreping en cursivering in origineel):10.

“De rechter:

De Hoge Raad heeft niets gezegd over het gebrek in de medische verklaring. De Hoge Raad heeft alleen geoordeeld dat als er een gebrek is in de medische verklaring, de rechtbank geen zorgmachtiging mag verlenen, ook niet een zogenaamde ‘overbruggingsmachtiging’. De Hoge Raad heeft niet gezegd dat er een gebrek is.”

Bij beschikking van 12 december 202411.(hierna: de bestreden beschikking) heeft de rechtbank een zorgmachtiging verleend voor de periode van 3 januari 2024 tot en met 3 februari 2024.

Hiertoe overweegt de rechtbank onder meer (mijn onderstrepingen):

“3. De beoordeling

Het toetsingskader

De rechtbank moet na cassatie en verwijzing opnieuw beslissen op het verzoek van de officier van justitie.

Ten tijde van de beoordeling is de machtiging waarover de rechtbank opnieuw moet beslissen, vervallen. De Hoge Raad heeft immers alleen de beschikking van deze rechtbank vernietigd van 3 januari 2024, waarin de zorgmachtiging is verleend tot en met 3 februari 2024. De beschikking van 29 januari 2024, waarin de zorgmachtiging is verleend voor de resterende duur van het verzoek, is in stand gelaten. Op basis van de rechtspraak van de Hoge Raad moet in dit geval de rechtbank beoordelen of op het tijdstip dat de vernietigde beslissing werd gegeven voldoende grond bestond voor het verlenen van de verzochte machtiging.

De rechtbank merkt hierbij op dat bij de Hoge Raad alleen aan de orde is geweest of de rechtbank een ‘overbruggingsmachtiging’ mocht verlenen in het geval de rechtbank constateert dat er een gebrek zit in de medische verklaring. Niet aan de orde is geweest de vraag of de medische verklaring van 30 november 2023, waar de rechtbank haar oordeel op heeft gebaseerd, daadwerkelijk een gebrek heeft. Omdat deze laatste vraag niet aan de orde is geweest en de rechtbank opnieuw moet beoordelen over het verzoek van de officier van justitie, betrekt de rechtbank in haar beoordeling ook de vraag of de medische verklaring van 30 november 2023 een gebrek heeft of niet.

(…)

Inhoudelijke beoordeling

De rechtbank zal de machtiging verlenen voor de duur van een maand, dat is tot en met 3 februari 2024. De rechtbank is namelijk van oordeel dat aan de voorwaarden uit de Wet verplichte geestelijke gezondheidszorg is voldaan. Hierna legt de rechtbank uit waarom zij deze beslissing neemt.

De rechtbank gaat voorbij aan het verweer van de advocaat dat de medische verklaring gebrekkig is omdat betrokkene niet in persoon is gezien door de onafhankelijk psychiater die de medische verklaring heeft opgesteld. (…)

(…)

De rechtbank overweegt dat uit deze rechtspraak van de Hoge Raad blijkt dat het onder omstandigheden wel degelijk mogelijk is dat een psychiater een medische verklaring opstelt zonder dat hij de betrokkene in zijn of haar fysieke aanwezigheid onderzoekt. In dit geval is de rechtbank van oordeel dat een onderzoek in fysieke aanwezigheid niet mogelijk was. Betrokkene was namelijk op het moment dat de psychiater de medische verklaring opstelde ongeoorloofd afwezig en het was niet duidelijk waar betrokkene precies verbleef. In de medische verklaring staat verder dat betrokkene niet te bereiken was. Tijdens de zitting van 3 januari 2024 heeft de behandelend psychiater verklaard dat ook via familie is geprobeerd om contact te krijgen met betrokkene. Onder deze omstandigheden mocht de psychiater de medische verklaring opstellen buiten aanwezigheid van betrokkene en vertoont de medische verklaring op dit punt geen gebrek.

Dat betrokkene vanaf 18 december 2023 weer in de kliniek was, maakt dit niet anders. (…)

Het verzoek om een zorgmachtiging te verlenen is ingediend op 14 december 2023. Betrokkene is op 18 december 2023 weer in de kliniek opgenomen. Dat is na indiening van het verzoek. Dit betekent dat de medische verklaring op het moment dat het verzoek is ingediend, geen gebrek vertoonde. De rechtbank zal dus die medische verklaring bij de beoordeling van het verzoek betrekken.

(…)”

De bestreden beschikking komt erop neer dat de rechtbank van oordeel is dat de medische verklaring van 30 november 2023 geen gebrek vertoont. Nu ook aan de overige vereisten voor het verlenen van een zorgmachtiging is voldaan, verleent de rechtbank (alsnog) de zorgmachtiging voor de periode van 3 januari 2024 tot en met 3 februari 2024.

In cassatie

Namens betrokkene is op 19 maart 2025 cassatieberoep ingesteld.

De officier van justitie heeft geen verweerschrift ingediend.

Het cassatiemiddel van betrokkene bevat twee onderdelen.

Onderdeel 1 klaagt dat de rechtbank het geding na cassatie en terugwijzing rechtens onjuist heeft beoordeeld en/of (de grenzen van de rechtsstrijd van) het geding na terugwijzing heeft miskend dan wel ten onrechte en onbegrijpelijk in haar (hernieuwde) beoordeling en oordeelsvorming betrokken heeft of de medische verklaring van 30 november 2023 ‘daadwerkelijk een gebrek heeft’. Deze algemene rechts- en motiveringsklachten van onderdeel 1 worden uitgewerkt en toegelicht in vier subonderdelen (onder a-d).

Onderdeel 2 klaagt onder a dat de rechtbank, door het in onderdeel 1 aangevoerde, (dan ook) niet heeft geoordeeld en beslist ‘in accordance with a procedure prescribed by law’ en dat de vrijheidsbenemende maatregel krachtens de verleende zorgmachtiging aldus niet kan worden aangemerkt als ‘a lawful detention of [a person] of unsound mind’ zoals bedoeld in art. 5 lid 1, aanhef en onder e, EVRM, en de daarop gevormde (vaste) rechtspraak van de Hoge Raad en van het EHRM. Betrokkene klaagt onder b dat de rechtbank daarmee, of daarnaast, miskende dat de omstandigheid dat voor de beoordeling van de toewijsbaarheid van het verzoek van de officier van justitie tot verlening van de zorgmachtiging tot 3 februari 2024 onder art. 5 lid 1, aanhef en onder e, EVRM, géén sprake was van deskundige voorlichting (‘objective medical expertise’), gegrond op een door de onafhankelijk psychiater vastgestelde ‘actuele geestelijke gezondheidstoestand’, een schending betreft van het in art. 6 EVRM gewaarborgde beginsel van ‘fair trial’ (eerlijk proces).

Onderdeel 1 slaagt, gelet op het volgende.

Na terugwijzing diende de rechtbank opnieuw te oordelen over de verlening van een zorgmachtiging voor de periode van 3 januari 2024 tot en met 3 februari 2024. De rechtbank diende te beoordelen of op de dag dat de vernietigde beslissing werd gegeven (3 januari 2024) er voldoende grond bestond voor het verlenen van de verzochte zorgmachtiging (een beoordeling ‘ex tunc’), zo volgt uit rechtspraak van de Hoge Raad.12.

Het stond in dit geval de rechtbank na verwijzing niet vrij om opnieuw te beoordelen of de op 3 januari 2024 voorhanden zijnde medische verklaring van 30 november 2023 voldeed aan de wettelijke vereisten. De rechtbank was gebonden aan haar eerdere beslissing in de beschikking van 3 januari 2024 dat sprake was van een gebrek aan die medische verklaring. Die vaststelling is in de vorige cassatieprocedure namelijk niet bestreden.13.

Gegeven de gebrekkige medische verklaring kon de rechtbank na terugwijzing van de zaak niet anders dan afwijzend beslissen op het verzoek tot verlening van een zorgmachtiging voor de periode van 3 januari 2024 tot en met 3 februari 2024.

Onderdeel 1 slaagt dus: door toch opnieuw voor die periode de zorgmachtiging te verlenen, geeft de rechtbank in de bestreden beschikking blijk van een onjuiste rechtsopvatting ten aanzien van de grenzen van het geding na cassatie en terugwijzing.

Bij deze stand van zaken heeft betrokkene geen belang bij de klachten van onderdeel 2.

Deze zaak doet naar mijn mening de meer algemene vraag rijzen of de Hoge Raad een zaak als hier aan de orde de zaak niet beter zelf af kan doen, door te bepalen dat het verzoek om een zorgmachtiging voor de betrokken periode wordt afgewezen. Mij lijkt dat de voorkeur te verdienen in gevallen waarin vaststaat dat op het relevante tijdstip niet was voldaan aan de wettelijke vereisten voor een medische verklaring. Een dergelijk gebrek kan niet met terugwerkende kracht worden hersteld. Dat betekent dat gedurende de periode waarin een zorgmachtiging heeft ontbroken, zonder geldige grondslag verplichte zorg is verleend aan de betrokkene. Het heeft dan geen goede zin om het geding naar de rechtbank terug te wijzen, zo lijkt mij.

Ik realiseer me dat de terugwijzing die in dit dossier is uitgesproken, niet op zichzelf staat. Ik verwijs naar een andere beschikking van 25 oktober 2024, waarin eveneens de eerste (deel)beschikking werd vernietigd en het geding werd teruggewezen.14.

Een ander voorbeeld is een beschikking van de Hoge Raad van 7 februari 2025.15.In die zaak stelde de rechtbank vast dat een actuele medische verklaring ontbrak, zij verleende een zorgmachtiging voor een korte periode en vervolgens, na ontvangst van een nieuwe medische verklaring, wees de rechtbank het resterende verzoek toe. Ook in die zaak liet de Hoge Raad de uitspraak in stand waarin was beslist op het resterende verzoek en vernietigde hij de eerdere beschikking: nu de rechtbank in die zaak had vastgesteld dat een actuele medische verklaring ontbrak en een nieuwe medische verklaring over de actuele toestand van betrokkene noodzakelijk was, had zij geen zorgmachtiging mogen verlenen. Ook in die zaak wees de Hoge Raad het geding terug ter verdere behandeling en beslissing. In mijn aan die beschikking voorafgaande conclusie heb ik mij reeds afgevraagd of terugwijzing een zinvolle wijze van afdoening is als rechtbank na terugwijzing het geconstateerde gebrek zou kunnen repareren.16.

Een vergelijkbaar geval is de beschikking van de Hoge Raad van 9 mei 2025.17.Ook daarin heeft de Hoge Raad het geding naar de rechtbank teruggewezen, hoewel de rechtbank wegens het ontbreken van een actuele medische verklaring (die de rechtbank niet nodig achtte) geen zorgmachtiging mocht verlenen en de looptijd van die machtiging inmiddels verstreken was.

Gelet op het voorgaande lijkt het mij aangewezen dat in gevallen waarin in een (deel)beschikking ten onrechte een zorgmachtiging voor korte tijd is verleend maar vervolgens een aansluitende zorgmachtiging tot aan het eind van de in het verzoek opgenomen periode wel rechtsgeldig is verleend, dat de Hoge Raad de zaak zelf afdoet in plaats van terugwijst naar de rechtbank om de zaak opnieuw te behandelen.

Ik kom tot de slotsom dat in deze cassatieprocedure de bestreden beschikking niet in stand kan blijven. Mijns inziens kan de Hoge Raad de zaak zelf afdoen, door het verzoek tot verlening van een zorgmachtiging voor de periode van 3 januari 2024 tot en met 3 februari 2024 af te wijzen.

De conclusie strekt tot vernietiging van de beschikking van 12 december 2024 van de rechtbank Midden-Nederland en tot afdoening als vermeld in 3.15 van deze conclusie.

De Procureur-Generaal bij de

Hoge Raad der Nederlanden

A-G