9.1 Inleiding

De voortschrijdende platformisering en digitalisering van werk brengt een toekomst dichterbij waarin de wereld daadwerkelijk ons werkterrein kan worden. Zo is het in de digitale platformeconomie gemakkelijker dan in de traditionele economie om ‘anywhere’te werken. In het bijzonder geldt dat voor zogenoemd ‘online crowdwork’ (hierna: ‘crowdwork’), bestaande uit digitaal te verrichten internetklussen.1 “Je hoeft alleen maar je laptop open te slaan en je kunt werken waar en wanneer je maar wilt, voor opdrachtgevers verspreid over de hele wereld. Even snel een enquête invullen of een tekstje vertalen om zo wat euro’s binnen te harken.”2 Naast een platformeconomie die zich richt op lokale klusjes (‘gigs’), zoals maaltijdbezorging of een taxirit, bestaat er dus ook een ‘onzichtbare’ platformeconomie die zich geheel online afspeelt, waar crowdworkers internetklussen doen voor opdrachtgevers over de hele wereld. Dergelijk, zowel digitaal aangeboden als digitaal uitgevoerd platformwerk is in principe niet gebonden aan het grondgebied van een specifiek land, noch aan een specifieke tijdzone. Of het nu gaat om online microtasks3 of om grotere en meer gespecialiseerde opdrachten voor freelancers, zoals programmeren of het vertalen van teksten, technisch gezien kan crowdwork vaak net zo goed worden verricht binnen als buiten het land waar de afnemer van de digitale dienst en/of het platform (formeel) is gevestigd. In hoeverre vraagt deze ontwikkeling naar een mondiale crowdworkarbeidsmarkt ook om een wereldwijd arbeidsvoorwaardenkader?

Bij online werken valt ook te denken aan de opmars van digitaal werken op afstand door werknemers in dienst bij traditionele bedrijven. In een door Eurofound in samenwerking met de International Labour Organisation (ILO) uitgevoerd onderzoek uit 2017, wordt dit aangeduid als ‘telework/ICT-mobile work’ (hierna: ‘telewerken’ of ‘digitaal thuiswerken’). Daarvan wordt de volgende definitie gegeven: ‘the use of ICT – such as smartphones, tablets, laptops and desktop computers – for the purposes of work outside the employer’s premises’.4 Sinds de wereldwijde restricties om buitenshuis te werken in verband met de coronapandemie, is deze vorm van digitaal en plaatsonafhankelijk werken plotseling gemeengoed geworden. Volgens velen zal ook na het bedwingen van de pandemie de nadruk steeds minder komen te liggen op fysieke aanwezigheid op een specifieke plaats binnen het directe gezichtsveld van de werkgever. Digitaal thuiswerken wordt inmiddels gezien als een blijvertje en in de politiek en door sociale partners wordt momenteel druk nagedacht over de wijze waarop dit geïnstitutionaliseerd kan worden.5 Ligt daarmee ook een toekomst van digitaal thuiswerken over de landsgrenzen heen in het verschiet?

Hieronder gaan we in de eerste plaats nader in op het fenomeen crowdwork aan de hand van (voornamelijk) ILO-studies (par. 9.2) en leggen we vervolgens deze specifieke vorm van online platformarbeid langs de meetlat van fundamentele ILO-Conventies (par. 9.3). Daarna verkennen we kort een aantal toekomstscenario’s voor ‘decent crowdwork’ (par. 9.4), waarbij we stuiten op de internationaal privaatrechtelijke en socialezekerheidscoördinatierechtelijke aspecten van plaatsonafhankelijk digitaal (platform)werken. Werk dat niet aan landsgrenzen gebonden is, valt ook juridisch niet in één land te lokaliseren. Een soortgelijke juridische complexiteit ontstaat bij digitaal thuiswerken in transnationaal verband. Aan de hand van een casus van (deels) thuis telewerkende grensarbeiders in dienst van een traditioneel bedrijf binnen de EU, schetsen we het juridische labyrint waarin werkgevers dan verstrikt kunnen raken (par. 9.5). Tot slot volgt een korte, samenvattende conclusie (par. 9.6).