5.5.4.2 Een redelijk belang bij het houden van de vergadering

De tweede voorwaarde voor de toewijzing van de machtiging tot bijeenroeping is dat de verzoekers een redelijk belang hebben bij het houden van de vergadering. Ook het hebben van dit redelijke belang hoeven de verzoekers slechts summierlijk aan te tonen. Waar de voorzieningenrechter in Elliott c.s./AkzoNobel overweegt dat Elliott en York niet worden gevolgd “in hun stelling dat slechts summierlijk mag worden getoetst of dit redelijk belang aanwezig is”, getuigt dit van een onjuiste rechtsopvatting.1 Verderop in deze paragraaf ga ik hier nader op in.

In par. 4.2.1.6 schreef ik reeds dat het vereiste van het redelijk belang in de wet is opgenomen met het doel ‘plagerijen’ tegen te gaan,2 en dat het er (voorts) toe strekt te voorkomen dat concurrerende bedrijven een minderheidsbelang zullen opbouwen waarmee zij de werkzaamheden van de vennootschap kunnen verstoren.3 Als gezegd kan hieruit worden afgeleid dat het de bedoeling van de wetgever is geweest dat de rechter de machtiging slechts weigert in gevallen van oneigenlijk gebruik.4 Al snel na inwerkingtreding van art. 43d WvK 1928 (de voorloper van art. 2:111/221 BW) werd in de rechtspraak echter een ruimere invulling aan het redelijk belang-vereiste gegeven dan dat de wetgever beoogde. In Boeke en Huidekooper overwoog de president van de rechtbank Groningen dat bij de beoordeling of een redelijk belang aanwezig is, rekening moet worden gehouden met het doel dat de aandeelhouder met de algemene vergadering wenst te bereiken en mede acht moet worden geslagen op het effect dat verlening van de machtiging heeft op het vertrouwen van het publiek in de vennootschap.5 Iets meer dan twintig jaar later weigerde de president van de rechtbank ’s-Hertogenbosch een machtiging op de grond dat het verlenen ervan zou leiden tot publiek wantrouwen in de vennootschap.6 Het restrictief uit te leggen redelijk belang werd in de rechtspraak dus al vrij snel opgerekt.7

In de jurisprudentie is een lijn te ontwaren waarin deze ontwikkeling zich tot op de dag van vandaag doorzet. Ik noem in dit verband de beschikking van de voorzieningenrechter van de rechtbank Noord Holland inzake Te&Je/NedAliment c.s. en de beschikking van de voorzieningenrechter van de rechtbank Amsterdam inzake Elliott/AkzoNobel.8 In Te&Je/NedAliment c.s. overwoog de voorzieningenrechter dat bij de beantwoording van de vraag of de verzoekende aandeelhouder een redelijk belang heeft, de belangen van de aandeelhouder enerzijds en die van de vennootschap anderzijds moeten worden afgewogen en dat daarbij de voorgestelde agendapunten in aanmerking moeten worden genomen.9 Eenzelfde toets legt de voorzieningenrechter aan in Elliott/AkzoNobel. Zij overweegt dat:

De voorzieningenrechters in Te&Je/NedAliment en Elliott/AkzoNobel maken een integrale belangenafweging waarbij het belang van de aandeelhouders bij het houden van de vergadering wordt afgewogen tegenover het belang van de vennootschap om dat niet te doen. Hierbij zouden alle omstandigheden van het geval moeten worden betrokken.11

In de jurisprudentie is ook een lijn zichtbaar die dicht blijft bij de uitleg die de wetgever begin van de twintigste eeuw aan het redelijk belang heeft gegeven. Als recente voorbeelden noem ik de beschikkingen inzake Woestduin/Cranberry Terschelling en Logistique/Bergwerff c.s.14 Het betreft hier steeds machtigingen voor het bijeenroepen van algemene vergaderingen bij BV’s, in plaats van NV’s. Bij de BV moet de voorzieningenrechter op grond van de wet, anders dan bij de NV het geval is, de machtiging weigeren als een zwaarwichtig belang van de vennootschap zich verzet tegen het houden van een algemene vergadering. Denkelijk is dat deze extra toets een prikkel vormt die ervoor zorgt dat bij de BV het redelijk belang-vereiste wel conform de oorspronkelijke bedoeling van de wetgever wordt uitgelegd. De voorzieningenrechter moet bij de BV immers in de sleutel van het zwaarwichtig belang alsnog een belangenafweging maken.15 Overigens dient die belangenafweging evenmin integraal te zijn. De wetgever heeft immers aangegeven dat zwaarwichtig betekent dat een weigering niet snel gerechtvaardigd zal zijn.16 Zie over het zwaarwichtig belang in art. 2:220 en art. 2:221 BW verder par. 6.3.2.4.a.

De literatuur is, net als de rechtspraak, verdeeld. Volgens voorstanders van een integrale belangenafweging heeft het woord summierlijk in art. 2:111 BW geen betrekking op het vereiste van het redelijk belang en mag de voorzieningenrechter daarom een meer dan summierlijke toets aanleggen.17 Eerdere rechtspraak zou hierop duiden en de tekst van art. 2:111 BW staat aan deze lezing niet in de weg.18 Anderen in het kamp van de voorstanders betogen dat de verzoekers weliswaar summierlijk moeten doen blijken van een redelijk belang bij het houden van de vergadering, maar dat dat niet betekent dat de voorzieningenrechter ook slechts summierlijk mag toetsen of het redelijk belang aanwezig is.19 Dortmond wijst verder nog op de artikelen 2:220 en 2:221 BW. De daarin opgenomen weigeringsgrond van het zwaarwichtig belang zou volgens hem in art. 2:110 en art. 2:111 BW moeten worden ingelezen.20

Tegenstanders van een integrale belangenafweging betogen dat ‘summierlijk’ ook ziet op het redelijk belang en wijzen op het doel van de regeling.21Art. 43d WvK 1928 (thans art. 2:111/221 BW) is in de wet opgenomen om, indien het bestuur dat weigert, aandeelhouders de mogelijkheid te geven een algemene vergadering bijeen te roepen. Indien aandeelhouders deze mogelijkheid niet zouden hebben, kunnen de rechten van de algemene vergadering door het bestuur gemakkelijk illusoir worden gemaakt.22 De tussenkomst van de voorzieningenrechter strekt er dan ook enkel toe de rechtsgeldigheid van de algemene vergadering te waarborgen en misbruik van recht te voorkomen.23

Hoewel de integrale belangenafweging die is aangevangen met Boeke en Huidekoper en doorloopt tot Elliott/AkzoNobel haaks staat op de bedoeling van de wetgever, laat zij zich wel verklaren. Ten tijde van de invoering van art. 43d WvK zag men de vennootschap als een contractueel samenwerkingsverband van aandeelhouders. In lijn met die opvatting moest de inmenging van de rechter in aangelegenheden die de hoogste macht binnen de vennootschap raakten zoveel mogelijk worden beperkt.28 Ergo: het redelijk belang moest al snel aanwezig worden geacht. Thans is de heersende leer dat de vennootschap een op zichzelf staand instituut is met verschillende stakeholders. Te betogen valt dat daarbij beter past dat aan de verlening van de machtiging een integrale belangenafweging voorafgaat. Dat betoog is dan evenwel een betoog voor wenselijk, doch niet voor geldend recht.29

Naar mijn mening zijn de tekst en de wetsgeschiedenis van art. 2:111/221 BW duidelijk: de voorzieningenrechter dient de machtiging slechts te weigeren als sprake is van misbruik van recht. Het argument van Dortmond dat het zwaarwichtig belang als weigeringsgrond naar analogie voor de NV moet worden toegepast, overtuigt niet. Het zwaarwichtig belang is in de regeling voor de BV opgenomen ter compensatie van de lage kapitaaldrempel van 1% van het geplaatste kapitaal.30 Zo moet worden voorkomen dat kleine aandeelhouders het convocatierecht gebruiken om ‘dwars te liggen’.31 Nu voor de NV een beduidend hogere kapitaaldrempel van 10% geldt, achtte de wetgever het kennelijk niet nodig om in art. 2:110/111 BW een vergelijkbare weigeringsgrond op te nemen. Er is daarom geen reden om het zwaarwichtig belang in art. 2:110/111 BW in te lezen.

Overigens kan de voorzieningenrechter het machtigingsverzoek naar mijn mening ook partieel weigeren.32 Van partiële weigering is sprake als de machtiging tot bijeenroeping van een algemene vergadering wordt verleend, maar de voorzieningenrechter in de agenda voor de geautoriseerde vergadering niet alle door de verzoekers verzochte agendapunten (op de door hun voorgestelde wijze) opneemt. In geval van partiële weigering dient de voorzieningenrechter uit te leggen waarom naar zijn of haar mening de verzoekers geen redelijk belang hebben bij de behandeling van de niet opgenomen agendapunten.33 Zie met betrekking tot partiële weigering ook par. 5.5.4.4.f.