16.5 Tekortkomingen en oplossingen

De tweede en derde hoofdvraag van dit onderzoek beoogden vast te stellen welke aspecten van het verkiezingsproces niet of onvoldoende aan de uitgangspunten voor vrije en eerlijke verkiezingen voldoen en welke maatregelen genomen moeten worden om de geconstateerde tekortkomingen aan te pakken. Ter beantwoording van deze vragen behandelde ik in het derde deel van dit proefschrift de verschillende fasen van het verkiezingsproces: de kandidaatstelling, de verkiezingscampagne, de stemming en de vaststelling van de verkiezingsuitslag. Daaruit bleek dat op verschillende gebieden maatregelen nodig zijn om een aantal uitgangspunten beter te waarborgen. De belangrijkste bevindingen geef ik hier per (overkoepelend) uitgangspunt weer, waarbij ik nogmaals beknopt de verkiezingsprocedure doorloop.

Een verkiezingsverloop waarbij alle uitgangspunten in absolute zin gewaarborgd worden, is onmogelijk. In een aantal gevallen staan verschillende uitgangspunten op gespannen voet met elkaar. Een bindende rangorde tussen de verschillende kiesrechtelijke uitgangspunten bestaat daarbij niet. In het geval waarin uitgangspunten met elkaar conflicteren, zullen zij tegen elkaar afgewogen moeten worden. Deze afweging bleek op tal van plekken in dit proefschrift noodzakelijk. Zo stond in hoofdstuk 10, bij het onderzoek naar de noodzaak van een wettelijke regeling omtrent een intern democratische kandidaatstellingsprocedure bij politieke partijen, het uitgangspunt van de verenigingsvrijheid tegenover dat van het algemeen kiesrecht en het gelijke kiesrecht. In hoofdstuk 11, dat de aangekondigde regulering van microtargeting behandelde, ging het om een afweging tussen de vrijheid van meningsuiting en de vrije meningsvorming. In het kader van partijfinanciering (hoofdstuk 13) moest de verenigingsvrijheid (concreter: de partijautonomie) worden afgewogen tegen de vrije meningsvorming, de kansengelijkheid en het vertrouwen in het verkiezingsproces. Bij de bespreking van de Nederlandse volmachtregeling (paragraaf 14.2) stond het uitgangspunt van toegankelijkheid tegenover de stemvrijheid, het stemgeheim en het beginsel van ‘one man, one vote’.