8.5.3 Handelsonderneming

Een handelsonderneming behoort tot de grondvorm van ondernemingen die voor de markt produceren, waarbij zaken de onderneming doorstromen zonder dat daarbij een technisch omzettingsproces plaatsvindt. Uitgangspunt bij de zuivere vorm van een handelsonderneming is dat de ingekochte zaken, anders dan door herverpakking, bijvoorbeeld van grote naar kleinere hoeveelheden, geen verandering ondergaan. De primaire bedrijfsprocessen van een zuivere handelsonderneming zijn dan ook overzichtelijk. De goederenbeweging is te volgen via de inkoop, de opslag en de verkoop van de zaken. De bijbehorende geldbeweging is te volgen via de crediteuren, de debiteuren en de mutaties in de geldmiddelen. Daarnaast zal gebruik worden gemaakt van personeel en van duurzame productiemiddelen. Ook daar is een geld- en goederenbeweging in te ontdekken, wanneer de menskracht en de productiemiddelen worden gezien als respectievelijk het arbeidspotentieel (voorraad arbeidskracht) en het productiepotentieel (voorraad productie-eenheden). De opslag van de ingekochte zaken zal vaak ook deel uitmaken van de door de handelsonderneming verrichte activiteiten. De in te kopen of te huren opslagcapaciteit kan in het onderstaande schema worden gevat onder de productiemiddelen, met de bijbehorende geld- en goederenstromen.

Uitgaande van de basisvorm en rekening houdend met personeel en duurzame productiemiddelen, ziet de waardekringloop en de bijbehorende administratievoering van een handelsonderneming er schematisch als volgt uit:

Binnen de groep van handelsondernemingen is nog een onderscheid te maken tussen de handelsonderneming die op rekening verkoopt en de handelsonderneming die contact verkoopt. Voor de opkomst van het doen van aankopen via internet, viel dit onderscheid min of meer samen met die tussen de zakelijke afnemer en de consument. De zakelijke afnemer kocht veelal op rekening en in de winkel rekende de consument contant af. Dit onderscheid is komen te vervallen, vooral als gevolg van de opkomst van webshops waarbij zowel bedrijven als consumenten via directe elektronische betaling of wel via de aankoop op rekening kunnen kopen.1 Hoewel de directe, voorafgaande elektronische betaling geen contante betaling is in de zin dat chartaal geld wordt gebruikt, heeft directe voorafgaande elektronische betaling qua administratievoering wel gelijkenissen met contante betaling. Bij beide vindt geen debiteurenadministratie plaats maar is er een directe relatie tussen de omvang van de verkopen en de geïnde geldelijke tegenprestatie. Als gevolg van de opkomst van de aan- en verkoop via internet zijn ook nieuwe admini straties relevant geworden. Naast de voorraadadministratie is er de verzend- en retourenadministratie die relevant is voor een goede besturing en beheersing van de webshop. In het bovenstaande schema horen de niet-onderbroken lijnen bij de handelsondernemingen die met name op rekening verkopen. Daarbij ontstaat een vordering die afzonderlijk in de debiteurenadministratie wordt opgenomen, totdat de desbetreffende vordering wordt voldaan dan wel geïnd.

Bij handelsondernemingen waarbij hoofdzakelijk contante verkopen plaatsvinden zal geen afzonderlijke debiteurenadministratie voorkomen voor zover de verkoop contant plaats vindt, omdat het innen van de met de verkoop ontstane vordering direct bij verkoop plaats vindt. In het bovenstaande schema is dit afzonderlijk weergegeven van verkopen naar innen.

De grens tussen een handelsonderneming die hoofdzakelijk op rekening en een handelsonderneming die hoofdzakelijk contant verkoopt zal niet altijd eenvoudig te trekken zijn. Bovendien is vaak sprake van een mengvorm, waarbij naast contante verkopen ook op rekening wordt verkocht. In geval van zowel contante verkopen als verkopen op rekening betekent dit dat bij de beoordeling van de aanwezige administratie naast een kassa- administratie in combinatie met een bankrekeningen in verband met pinbetalingen ook een debiteurenadministratie aanwezig moet zijn.