4.2 Literatuur en rechtspraak: de bezitter als hoofdregel, de bedrijfsmatige gebruiker als uitzondering

In de wetenschappelijke beschouwingen over de aansprakelijkheid voor de in art. 6:173, 174, 179 bedoelde zaken werd het systeem van de wet van meet af aan aldus opgevat, dat de wetgever de bezitter als centrale figuur heeft willen bestempelen. De aansprakelijkheid van de bedrijfsmatige gebruiker uit art. 6:181 werd geacht op dit ‘uitgangspunt’ of ‘beginsel’ een ‘uitzondering’ te maken. Ook nadien is de doctrine de aansprakelijkheid van de bezitter als (systematische) hoofdregel blijven zien, die uitzondering lijdt in geval van bedrijfsmatig gebruik in de zin van art. 6:181.1 De feitenrechtspraak vertoont hetzelfde beeld. Een voorbeeld biedt Rb. Utrecht 16 januari 2008, JA 2008, 38 (Ontbreken traptrede):

Ook in de lagere rechtspraak wordt de aansprakelijkheid voor zaken alom geacht primair te rusten op de bezitter, ten opzichte waarvan de aansprakelijkheid van art. 6:181 als een ‘uitzonderingssituatie’ wordt beschouwd.2 Inmiddels volgt uit HR 1 april 2011, NJ 2011/405, m.nt. Tjong Tjin Tai (Paard Loretta) dat ook de Hoge Raad van opvatting is dat de aansprakelijkheid steeds in eerste instantie op de bezitter rust,3 waarop art. 6:181 een uitzondering vormt. De Hoge Raad spreekt in zijn kernoverweging namelijk tot twee keer toe ervan dat art. 6:181 een ‘verlegging’ van aansprakelijkheid van de bezitter naar de bedrijfsmatige gebruiker bewerkstelligt.4 Hieraan liet de Hoge Raad nog de volgende vooropstelling voorafgaan:

Hieruit volgt dat ook de Hoge Raad de bezitter als centrale figuur ziet. Is art. 6:181 toepasselijk, dan wordt de aansprakelijkheid door deze bepaling van de bezitter naar de bedrijfsmatige gebruiker ‘verlegd’.5 Treffend is nog dat de Hoge Raad zijn kernoverweging als volgt afrondt:

Ook waar de Hoge Raad aanwijzingen geeft voor de inhoudelijke toepassing van art. 6:181, wordt geredeneerd vanuit de bezittersaansprakelijkheid als vertrekpunt. Toepasselijkheid van art. 6:181 brengt volgens de Hoge Raad met zich dat, anders dan te doen gebruikelijk, de aansprakelijkheid niet op de bezitter rust.6 Hiermee volgt de Hoge Raad A-G Langemeijer, die in zijn conclusie voor het Loretta-arrest meende dat art. 6:181 in de voorliggende kwestie de vraag aan de orde stelde of de eigenaar:

Ook in de visie van Langemeijer valt te herkennen dat de bezittersaansprakelijkheid als uitgangs- of vertrekpunt heeft te gelden, waarop art. 6:181 in bepaalde gevallen een uitzondering vormt.

De in het Loretta-arrest door de Hoge Raad gebezigde term ‘verlegging’ van aansprakelijkheid, is inmiddels omarmd in de nadien over art. 6:173, 174, 179 en 181 verschenen literatuur8 en rechtspraak.9 Telkens valt daarin het denkschema ‘de bezitter is aansprakelijk, tenzij’ te herkennen. Samenvattend geldt dat in de literatuur en rechtspraak eensgezindheid bestaat over de onderlinge hiërarchie tussen de bezitter uit art. 6:173, 174 en 179 enerzijds en anderzijds de bedrijfsmatige gebruiker uit art. 6:181. De aansprakelijkheid rust in beginsel steeds op de bezitter, op welk uitgangspunt de aansprakelijkheid van de bedrijfsmatige gebruiker een uitzondering maakt. En wel in die zin dat wanneer art. 6:181 toepasselijk is, de bezitter van de in art. 6:173, 174 en 179 neergelegde aansprakelijkheid is bevrijd door een ‘verlegging’ daarvan naar de bedrijfsmatige gebruiker.