1.1 Rechtmatig veroorzaakte schade in de actualiteit

Sinds 6 september 2021 is het thema onteigening onverminderd actueel. Op die dag lekten er plannen van het destijds demissionaire kabinet om boeren te onteigenen, om zo de stikstofuitstoot te verminderen. 1De plannen waren dezelfde zomer door ambtenaren van twee ministeries voorbereid en daarna doorgerekend in een rapport van het Planbureau voor de Leefomgeving.2 Inmiddels zijn de plannen veel besproken en ook wel genuanceerd. De nuance blijkt met name uit de startnotitie bij het ‘Nationaal Programma Landelijk Gebied’.3 In de startnotitie hebben de verantwoordelijke ministeries de ‘stikstofplannen’ voor het eerst uitgewerkt in een beleidsdocument. Uit dat beleidsdocument – alsmede uit het Kamerdebat van 23 juni 2022 dat naar aanleiding van de notitie plaatsvond – blijkt niet alleen dat het kabinet de term onteigening het liefst zoveel mogelijk mijdt,4 maar ook dat het onteigeningsinstrument pas in beeld komt als laatste redmiddel uit de stikstofcrisis. De pogingen om nuance aan te brengen rondom de stikstofplannen konden evenwel niet meer voorkomen dat de maatschappelijke onrust, en dan met name op en rond de agrarische sector, een kookpunt bereikte.5 Er moest zelfs een ‘stikstofbemiddelaar’ - in de persoon van Remkes - aan te pas komen om de impasse enigszins te doorbreken. Remkes geeft in zijn adviesrapport aan dat er te veel nadruk is komen te liggen op stikstof en onteigening en dat het in wezen gaat om het toekomstbestendig maken van het landelijk gebied en de agrarische sector.6 Het kabinet heeft Remkes’ aanbevelingen inmiddels overgenomen.7 Een grootschalige onteigening van agrarische grond lijkt daarmee (voorlopig) niet aan de orde.

Dat het onteigeningsinstrument tot politiek-maatschappelijke onrust kan leiden, is op zich niks nieuws. In de periode na de Tweede Wereldoorlog vielen er maar liefst drie kabinetten over het thema. Op 22 maart 1977 viel het kabinet-Den Uyl over de wijze waarop de waarde van de onteigende grond moest worden bepaald. Bij de val van twee eerdere kabinetten in 1958 en 1966 (kabinet-Drees IV en kabinet-Cals) speelde het onteigeningsinstrument op de achtergrond een rol. 8De gevoeligheid die wordt ervaren bij het thema onteigening is niet opvallend. Een onteigening interfereert namelijk met het eigendomsrecht. Dat eigendomsrecht wordt onder zowel nationale als internationale wet- en regelgeving grondig beschermd.9 Een ontneming van eigendom betekent een harde ingreep in de rechtspositie van burgers. Met name in de agrarische sector waar de grondeigendom dikwijls al generaties in de familie is en voorwaarde is voor de beroepsuitoefening, is de onrust voorstelbaar.