2.2.4 Geprivilegieerde hypotheken

In het Romeinse systeem van goederenrechtelijke zekerheidsrechten waarin zowel conventionele als legale hypotheken bestonden die bijzonder alsook generaal konden zijn, was het bij afwezigheid van een stelsel van registratie en publicatie al uiterst problematisch om de rangorde naar de volgorde van vestiging vast te stellen. Tot overmaat van ramp werd ook nog aan enige hypotheken voorrang gegeven boven oudere zekerheidsrechten. Bepaalde schuldeisers verkregen aldus een geprivilegieerd zekerheidsrecht, dat onafhankelijk van het tijdstip van vestiging de hoogste rang innam.

Zo’n geprivilegieerde hypotheek kwam onder meer toe aan de Romeinse fiscus wegens belastingen.1 Zoals hierboven reeds aan de orde kwam, verkreeg de fiscus van rechtswege een hypotheek op het gehele vermogen van een belastingplichtige. Doordat aan deze hypotheek ook nog voorrang werd verleend boven oudere conventionele hypotheken, werd het recht van de fiscus nog verder versterkt.

De positie van de vrouw na ontbinding van het huwelijk werd eveneens versterkt. De bruidsschat (dos) die de vrouw bij het aangaan van het huwelijk aan de man had verschaft,2 moest na ontbinding van het huwelijk weer worden gerestitueerd. Om te voorkomen dat schuldeisers van de man zich na het huwelijk konden verhalen op het vermogen dat afkomstig was van de bruidsschat van de vrouw, verkreeg de vrouw van rechtswege een geprivilegieerde hypotheek op het vermogen van haar echtgenoot.3 Met deze hypotheek had de vrouw voorrang boven de andere schuldeisers van de man, zelfs al hadden zij een ouder goederenrechtelijk zekerheidsrecht, waardoordie schuldeisers niet ten koste van de bruidsschat van de vrouw konden worden voldaan.

Tot de derde4 categorie geprivilegieerde hypotheken behoort een schuldeiser die geld heeft uitgeleend of kosten heeft gemaakt voor de aanschaf, het behoud of herstel van het onderpand.5 De gedachte is dat een schuldeiser met een eerder gevestigd pandrecht zijn positie niet door middel van vreemd geld kan versterken. Zo zal een schuldeiser die een lening heeft verstrekt om een schip te herstellen een sterker pandrecht hebben dan de schuldeiser ten behoeve van wie reeds eerder het schip als pand was verbonden.6

Duidelijk is geworden dat conflicten waarin een geprivilegieerde hypotheek is betrokken niet worden opgelost aan de hand van de regel prior tempore potior iure. De laatste vraag die rijst, is of het prioriteitsprincipe de verhouding tussen geprivilegieerde zekerheidsrechten onderling beheerst. Ook deze vraag dient ontkennend beantwoord te worden omdat die rangorde wordt bepaald door de wet. Zo neemt de fiscus de hoogste rang in.7 Voorts volgt uit Novelle 97,3 dat het recht van hypotheek van de vrouw na ontbinding van het huwelijk sterker is dan concurrerende geprivilegieerde hypotheekrechten van privaatrechtelijke aard.8 De hypotheek van de vrouw is dus na die van de fiscus het sterkst, gevolgd door zekerheidsrechten wegens versio in rem.

Tot slot is nog de situatie denkbaar waarin meerdere schuldeisers met een zekerheidsrecht wegens versio in rem met elkaar collideren. In dat geval gaat het jongere juist voor het oudere.9 De schuldeiser die ter zake van het herstel of de instandhouding van het onderpand geld heeft geschoten, verkrijgt ook ten aanzien van oudere schuldeisers met eenzelfde zekerheidsrecht een geprivilegieerde positie. Deze uitleg is in lijn met de gedachte die aan de geprivilegieerde positie van een dergelijk pandrecht ten grondslag ligt. Ook voor een schuldeiser met een pandrecht wegens versio in rem geldt immers dat diens positie niet door middel van vreemd geld kan worden versterkt.