Antichresis en pandgebruik (O&R nr. 125) 2021/3.2.2:3.2.2 Stilzwijgend recht van pandgebruik (antichresis tacita)

Antichresis en pandgebruik (O&R nr. 125) 2021/3.2.2

3.2.2 Stilzwijgend recht van pandgebruik (antichresis tacita)

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.

Een recht van pandgebruik kwam van rechtswege tot stand als de zekerheidsgerechtigde een recht van vuistpand kreeg op een zaak met gebruikswaarde. De vuistpandhouder was dan van rechtswege bevoegd en verplicht de natuurlijke en burgerlijke vruchten van het onderpand te trekken en de gebruikshandelingen te verrichten die daartoe noodzakelijk waren.1 Hij was bevoegd om met het onderpand alle handelingen te verrichten die nut (commodum) opleverden.2 Hij mocht een akker bewerken om later de vruchten van de akker te oogsten.3 De pandgebruiker was niet van rechtswege bevoegd het onderpand te gebruiken indien het onderpand door gebruik in waarde zou dalen, bijvoorbeeld door slijtage.4

Volgens Donellus had het stilzwijgende recht van pandgebruik de volgende dogmatische verklaring. De vuistpandhouder had twee rechten: het recht het onderpand onder zich te houden en het recht het onderpand bij verzuim van de schuldenaar executoriaal te verkopen. Als de pandhouder het onderpand onder zich had, gold hij als bezitter, in de zin dat hij de feitelijke heerschappij over het onderpand uitoefende.5 Hieruit vloeide voort dat de pandhouder bevoegd en verplicht was de vruchten van het onderpand te trekken en daartoe het onderpand te gebruiken.6 Deze verklaring van Donellus vond niet alleen navolging in het geleerde Romeinse recht, maar ook in inheemse rechtsstelsels.7 In ‘Germaanse’ rechtsstelsels trad een recht van pandgebruik bijvoorbeeld stilzwijgend in werking door het enkele feit dat de schuldeiser het onderpand in zijn feitelijke heerschappij (Gewere) kreeg.8 In de rechtspraktijk duidde de term pignus in een akte dan ook vaak stilzwijgend de vestiging een recht van pandgebruik aan.9 Een voorbeeld van zo’n akte is de verpanding van enkele goederen bij Osterowic (thans Epe, Gelderland):

“Wij, rechter en schepenen in Harderwijk, delen allen die deze akte zullen zien, mede, en maken bekend, dat Theodericus de Omere, rechter van de Veluwe, voor ons verschenen zijnde, aan deken en kapittel van de kerk van St. Marie te Utrecht, als pand heeft gesteld de goederen in Osterowic, die hij van deze kerk in leen houdt, welke vroeger waren van Vulvinus, voor 30 pond Utrechts, wettig geld, hem gesteld en betaald, totdat genoemde Theodericus of na zijn overlijden, zijn erven, deze goederen willen lossen10 voor genoemde som van 30 pond. En als hij of zijn erven deze goederen willen lossen, is hen dat geoorloofd, maar elk jaar niet op andere dagen dan op St. Petrus in Cathedra en wel voor de schepenen van Harderwijk.”11

In de akte werd een pandrecht gevestigd, maar nergens werd een gebruiksbevoegdheid genoemd. Toch kwalificeerde Cerutti deze akte als een akte van pandgebruik.12

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.