De grenzen voorbij (NJV 2019-1) 2019/3.6.1:3.6.1 De relevante wetgeving, standaarden en initiatieven voor mensenrechten en het bedrijfsleven in het algemeen

De grenzen voorbij (NJV 2019-1) 2019/3.6.1

3.6.1 De relevante wetgeving, standaarden en initiatieven voor mensenrechten en het bedrijfsleven in het algemeen

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.

Het is niet vanzelfsprekend dat internationale mensenrechtennormen ook gelden voor bedrijven, en in het bijzonder voor (de invloed die) hun activiteiten (hebben) buiten het land waarin zij zijn gevestigd.1 In eerste instantie zijn mensenrechten immers ontworpen voor overheden die mensenrechten moeten respecteren en bewaken, zij het dat sommige mensenrechten ook horizontale werking kunnen hebben in verhoudingen tussen niet-statelijke actoren. Daaruit vloeien echter geen specifieke normen voort die betrekking hebben op de wijze waarop bedrijven mensenrechten moeten respecteren in hun gehele (transnationale) bedrijfsvoering. Uit mensenrechtenverdragen (of de Grondwet) voortvloeiende verplichtingen gelden immers in beginsel niet (rechtstreeks) in deze zin voor bedrijven.

Wel bestaan er gezaghebbende internationale raamwerken waarin (als zodanig voor bedrijven niet bindende) richtlijnen zijn opgenomen over hoe bedrijven dienen om te gaan met mensenrechten. De belangrijkste algemene kaders zijn de United Nations Guiding Principles on Business and Human Rights (UNGP),2 de OECD Guidelines for Multinational Enterprises3 en de ISO 26000 Social Responsibility Guidance Standard.4 Daarnaast bestaan meer sectorspecifieke raamwerken zoals de Equator Principles en de IFC Environmental and Social Performance Standards in de financiële sector, en de Voluntary Principles on Security and Human Rights in de olie- en gasindustrie.5 Deze niet-bindende raamwerken kunnen zeker betekenis hebben, als richtinggevende standaarden en ook als in handelsketens of bijvoorbeeld in projectfinancierings-, lenings- of exportkredietovereenkomsten is opgenomen dat een partij de in die raam werken vastgelegde standaarden dient na te leven. Daarnaast is niet uitgesloten dat deze raamwerken door rechters zullen worden gebruikt om open normen, zoals de maatschappelijke zorgvuldigheid en de redelijkheid en billijkheid, in te vullen.6 Ook daardoor kunnen deze raamwerken de facto bindend worden.

De UNGP zijn gebaseerd op drie pijlers: (i) de verplichting van staten om mensenrechten te beschermen; (ii) de verplichting van bedrijven om mensenrechten te respecteren; en (iii) het voorzien in effectieve remedies bij mensenrechtenschendingen.7 Het respecteren van mensenrechten door bedrijven betekent volgens UNGP 13 en 17 dat, waar zij mensenrechtenschendingen kunnen veroorzaken of daaraan kunnen bijdragen (cause or contribute), bedrijven die dienen te vermijden. Als dergelijke schendingen zich toch voordoen dienen deze geadresseerd te worden. Tevens moeten bedrijven volgens de UNGP mensenrechtenschendingen trachten te voorkomen of te mitigeren in gevallen waarin deze, bijvoorbeeld in handelsketens, aan hun activiteiten zijn gelieerd (directly linked) zelfs als zij daaraan niet rechtstreeks hebben bijgedragen.8 In dit verband stelt UNGP 15 dat bedrijven een proces moeten inrichten om mensenrechtenschendingen te identificeren, te voorkomen, te mitigeren en verantwoording af te leggen over hoe zij met mensenrechtenschendingen omgaan (human rights due diligence9). Ook dienen bedrijven volgens UNPG 15 procedures in te richten die remedies bij mensenrechtenschendingen mogelijk maken als zij die hebben veroorzaakt of daaraan hebben bijgedragen (caused or contributed). Deze uitgangspunten worden verder uitgewerkt in UNGP 17-24. Zo zal een eventuele prioritering van het nemen van maatregelen volgens UNGP 24 afhankelijk moeten worden gemaakt van de ernst van de mogelijke mensenrechtenschending(en) (zowel naar aard als aantal betrokken personen) en de onmogelijkheid de gevolgen terug te draaien. De OECD Guidelines for Multinational Enterprises bevatten op het terrein van mensenrechten vergelijkbare normen,10 maar zijn ruimer bijvoorbeeld omdat zij ook betrekking hebben op het toebrengen van schade aan het milieu (ook als geen sprake is van een mensenrechtenschending).11 Daarnaast bevatten de OECD Guidelines de verplichting voor de OESO-lidstaten om een zogenaamd National Contact Point (NCP) in te richten dat implementatie van de Guidelines promoot. Tevens kunnen bij de NCP klachten omtrent niet-naleving van de Guidelines door in dat land gevestigde bedrijven worden ingediend.12

Tot op heden bestaat er nog maar mondjesmaat (bindende) regelgeving over de mensenrechtenverantwoordelijkheid van bedrijven. Wel zijn er in een aantal landen en in de Europese Unie (EU) (op deelterreinen) wetgevingsinitiatieven ontplooid. Deze bevatten meestal een rapportageverplichting voor bedrijven omtrent de risico’s op mensenrechtenschendingen die zich in hun bedrijfsvoering (en in hun handelsketens) voordoen en de maatregelen die worden genomen om die schendingen tegen te gaan en op te lossen; dan wel een due diligence verplichting die is gebaseerd op de human rights due diligence zoals beschreven in de UNGP. Zo bepaalt artikel 54 van de Modern Slavery Act13 van het Verenigd Koninkrijk dat bedrijven die goederen verkopen of diensten verlenen (boven een bepaalde omzetdrempel) moeten rapporteren over de stappen die zijn genomen om slavernij en mensenhandel in hun eigen bedrijf en handelsketens in het Verenigd Koninkrijk en daarbuiten te voorkomen (dan wel een verklaring af te leggen dat geen actie is ondernomen op dit terrein). In de Verenigde Staten bepaalt artikel 1502 van de Dodd Frank Act14 dat op de Amerikaanse beursgenoteerde ondernemingen het bij de US Securities and Exchange Commission (SEC) moeten melden als zij (zeldzame) aardmetalen (waaronder tin, goud en wolfraam) uit conflictgebieden in de Democratische Republiek Congo of aangrenzende landen gebruiken.15 Bovendien moeten zij aangeven welke maatregelen worden genomen om mensenrechtenschendingen te voorkomen indien die worden geconstateerd, en hun rapporten daarover op hun website publiceren.16 Verder kent de Verenigde Staten wetgeving die het invoeren van producten gemaakt met kinderarbeid verbiedt en kent Californië een wet die bedrijven verplicht op hun website te rapporteren over slavernij en mensenhandel in hun handelsketens ten aanzien van door hen verkochte zaken.17 Daarnaast heeft Frankrijk een wettelijk voorschrift geïmplementeerd dat grote bedrijven (ook voor hun activiteiten buiten de Franse landsgrenzen) verplicht om een zogenaamde mensenrechten due dilligence die verband houdt met mensenrechten en arbeidsomstandigheden in te voeren.18 Ook de Nederlandse Tweede Kamer heeft een wetsvoorstel aangenomen dat een dergelijke verplichting in verband met kinderarbeid per 1 januari 2020 zou invoeren voor Nederlandse bedrijven die goederen verkopen of diensten aanbieden.19 Het is echter onzeker of deze wet door de Eerste Kamer zal worden aangenomen. Ten slotte is in Zwitserland een wetsvoorstel aan het parlement voorgelegd, in reactie op een eerder volksinitiatief, waarin eveneens een human rights due diligence-verplichting wordt vastgelegd.20

Ook op Europees niveau is het nodige gaande. Zo moeten grote ondernemingen in Europa sinds 1 januari 2017 rapporteren over (onder meer) hun beleid ten aanzien van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (MVO) en eventuele mensenrechtenschendingen waarmee zij in hun bedrijfsvoering zijn geconfronteerd, alsmede wat zij hieraan hebben gedaan.21 Daarnaast is een verordening vastgesteld die betrekking heeft op conflictmineralen en geldt voor degenen die dergelijke mineralen invoeren in de EU. Deze verordening wordt van kracht per 1 januari 2021 en bevat, kort gezegd, ook een human rights due diligence-verplichting.22

In dat verband is voorts relevant dat er momenteel onderhandelingen plaatsvinden over een mondiaal verdrag dat het reguleren van, en aansprakelijkheid voor, mensenrechtenschendingen door internationaal opererende ondernemingen (buiten het land van hun zetel) beoogt.23

In sommige landen, zoals Nederland en Duitsland, wordt echter (voorlopig nog)24 vooral ingezet op vrijwillige alternatieven.25 Zo heeft Nederland 13 risicosectoren opgeroepen om convenanten te sluiten over de wijze waarop de marktpartijen in deze sectoren met internationale MVO- en/of Business and Human Rights (BHR) thema’s omgaan. Dergelijke convenanten bestaan bijvoorbeeld in de kleding- en bankensector.26 De implementatie van het bankenconvenant wordt door een externe toezichtscommissie gecontroleerd en beide convenanten voorzien in (al dan niet bindende) klachtenmechanismen. In het kledingconvenant is de mogelijkheid tot arbitrage opgenomen als uitspraken van de geschillencommissie in geschillen tussen het secretariaat van het convenant en een aangesloten bedrijf (in de visie van het secretariaat) niet worden nageleefd.27

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.