3.2.1 (Rechts)persoonlijkheidsbegrip

De eerste notie is de persoonlijkheid. Dit begrip associeert men al snel met het ‘zijn van mens’. De Van Dale geeft als eerste definitie van ‘persoon’ niet voor niets ‘individu, mens’. Ook bij een zuiver taalkundige lezing van het juridische begrip ‘persoonlijkheid’ komt de individuele mens als eerste in gedachten.1 Zoals Scholten in 1940 in zijn bewerking van de Asser schreef: “In beginsel alleen mensen zijn personen.”2 Persoonlijkheid staat volgens hem gelijk aan het hebben van een “geestelijk, lichamelijk wezen – dat denkt en gevoelt, handelt en oordeelt, dat wetenschap heeft en een geweten.”3 Deze definitie zorgt voor problemen indien de aangesproken partij geen mens is, maar een rechtspersoon. Rechtspersonen ontberen immers een fysiek lichaam en geestelijke capaciteiten. Door vast te houden aan het fysieke persoonsbegrip, wordt de rechtspersoon genegeerd.4 Het fysieke persoonsbegrip moet onder het huidige recht worden verworpen. Een rechtspersoon kan producten op de markt brengen, contracten sluiten en mededelingen doen.5 Het is een misvatting om de rechtspersoon te modelleren naar voorbeeld van de mens.6 In het (juridisch) persoonsbegrip liggen dus niet (ook) de fysieke en geestelijke eigenschappen van de mens besloten. Persoonlijkheid is in juridische zin alleen ‘het kunnen zijn van rechtssubject’.7

Het voorgaande betekent dat ‘persoon’ een juridisch begrip is en dat het losstaat van de fysieke en taalkundige invulling. Persoon is degene die door het recht wordt ‘aangewezen’8 als drager van rechten en plichten. Loth noemt dit ‘aanwijzingsproces’: ‘personificatie’.9 Hieronder verstaat hij het getrapte proces van abstrahering, waarbij afgestapt wordt van de persoonlijke kenmerken van de actor. Personificatie treedt volgens hem op bij zowel natuurlijke personen als bij rechtspersonen. De eerste ‘trede’ van dit proces behelst de abstrahering van de individuele mens van vlees en bloed tot een gemiddelde mens, oftewel een maatmens.10 De tweede ‘trede’ is de personificatie van deze gemiddelde mens tot (juridisch) ‘natuurlijk persoon’. Volgens Loth wordt deze stap nooit expliciet gezet, omdat de noties ‘gemiddelde mens’ en ‘natuurlijk persoon’ samenvallen.11 De personificatie van rechtspersonen geschiedt op vergelijkbare wijze. Ik citeer Loth, die spreekt over ‘collectiviteiten’. Hieronder verstaat hij een groep personen met een eigen identiteit en zelfredzaamheid, zoals een rechtspersoon.12

De erkenning als persoon in het recht, dat hier ook wel personificatieproces wordt genoemd, vindt zijn grondslag in de wet.14 Uiteindelijk is de rechtssubjectiviteit doorslaggevend voor het daderschap.15 Hoewel het personificatieproces vergelijkbaar is bij de verschillende rechtssubjecten, is het resultaat van dit proces evenwel verschillend. Dit verschil is te verklaren door de ‘persoon’ te zien als een vat vol belangen. Zoals Meijers in 1948 terecht opmerkte, heeft een mens andere belangen dan een rechtspersoon.16 Sommige belangen van de rechtspersoon vallen niet (geheel) samen met de belangen van de individuen binnen de onderneming. De persoon van het individu en de persoon van de rechtspersoon zijn theoretisch te onderscheiden.