1.1.4 Niet exclusieve taak strafrechter

Diversiteit kenmerkt niet alleen vormfouten, maar ook de fora waarin daaraan rechtsgevolgen kunnen worden verbonden. Binnen de strafrechtelijke procedure kan behalve aan de zittingsrechter ook worden gedacht aan de RC of de raadkamer en aan het seponeren van een zaak door de politie of het OM.1 Ook buiten het strafproces bestaan diverse fora waarin vormfouten tot rechtsgevolgen kunnen leiden. Bijvoorbeeld in een civiele procedure2 of naar aanleiding van een procedure bij een klachtencommissie voor de politie, de Ombudsman en het College voor de Rechten van de Mens. Vormfouten kunnen voorts aanleiding geven tot (maatregelen op basis van) intern disciplinair onderzoek bij politie of OM3 of zelfs tot een parlementaire enquête.4 Verder kan nog worden gedacht aan vervolging van degene die de vormfout beging. In de art. 370 en 371 Sr zijn het onrechtmatig binnentreden, doorzoeken, in beslag nemen en opvragen van poststukken en telefoongegevens strafbaar gesteld, maar soms zal de vervolging ook kunnen zien op minder specifieke delicten, zoals valsheid in geschrift (art. 225 Sr).5

Een verhandeling over dit onderwerp die wel enige diepgang heeft maar geen encyclopedische omvang, schreeuwt om een duidelijke afbakening. Daarin ligt een belangrijke reden voor de beperking van dit onderzoek tot het reageren door de strafrechter op grond van het onderzoek ter terechtzitting (hierna ook: de zittingsrechter) op vormfouten die zijn begaan in het voorbereidend onderzoek. Inhoudelijk zijn er goede redenen om juist deze beperking aan te leggen. De bijzondere aard van het reageren op déze vormfouten in dít kader rechtvaardigt een afzonderlijke behandeling. Onderscheidend is de ingrijpende aard van de mogelijk toe te passen reacties – zoals bewijsuitsluiting en niet-ontvankelijkverklaring, die aan berechting van ernstige misdrijven in de weg kunnen staan – en de specifieke belangenafweging die hierbij nodig is en die verband houdt met de aan de zittingsrechter toebedeelde taken. In die opzichten is de rol en positie van rechters die in een eerder stadium van de strafprocedure soms moeten oordelen over de rechtmatigheid van bepaald handelen in het voorbereidend onderzoek een andere. Zij oordelen in een pril stadium en hen staat niet, zoals de zittingsrechter, een scala aan mogelijke rechtsgevolgen ter beschikking.

Ook onderscheidt de beoordeling van de in dit boek besproken vormfouten in het voorbereidend onderzoek, waarbij het vooral gaat om vormfouten die zijn begaan onder verantwoordelijkheid van politie of OM, zich van de belangrijkste andere soort vormfouten die ter terechtzitting (althans in appel) aan de orde kunnen komen, te weten vormfouten van de lagere rechter. Daarbij is de inhoud van de belangenafweging anders en vindt deze plaats tegen een wezenlijk andere achtergrond.6 De belangrijkste verschillen zien op de mogelijke rechtsgevolgen en hetgeen met de toepassing van die rechtsgevolgen wordt nagestreefd. Rechters worden geacht het recht te willen naleven. Begaan zij een vormfout, dan kan dat worden beschouwd als het gevolg van een vergissing of van onbekendheid met de inhoud van het recht, maar in beginsel niet als het beoogd schenden of omzeilen van regels. Uitleg van de inhoud van het recht moet dan geacht worden toereikend te zijn om nieuwe fouten te voorkomen. Een extra stimulans tot normconform handelen hoeft – anders dan bij opsporingsambtenaren die aan de verleiding bloot staan regels te negeren die hun onderzoeksmogelijkheden beperken – van de reactie niet uit te gaan.7 Bij de beoordeling van vormfouten van de lagere rechter komt het daarom meestal aan op de vraag of de belangen van een procespartij al dan niet nopen tot (gedeeltelijke) vernietiging en een nieuwe berechting. Vernietiging van de beslissing van de lagere rechter met terugwijzing, is in dit verband de meest ingrijpende reactie. Dat is kostbaar en vervelend voor de partijen die opnieuw voor de rechter moeten verschijnen, maar de berechting wordt er niet door gefrustreerd.