2.3.5.4.2 Precedenten als bouwstenen

Uit het Cilfit-arrest volgt dat een bepaling in de Btw-richtlijn of Btw-uitvoeringsverordening moet worden uitgelegd naar de ontwikkelingsstand van het unierecht.1 Het Hof van Justitie geeft hiermee aan dat het unierecht in ontwikkeling is. Het Hof van Justitie vormt het unierecht in zijn jurisprudentie ‘steen voor steen’.2 In zijn jurisprudentie borduurt het Hof dan ook voort op eerdere uitspraken. Deze ‘steen-voor-steen-aanpak’ betekent dat om een arrest van een Hof van Justitie goed te begrijpen niet volstaan kan worden met een geïsoleerde bestudering van dit arrest, maar dat dit arrest gelezen moet worden tegen de achtergrond van de jurisprudentie die hieraan vooraf ging (de precedenten) en de eventuele jurisprudentie die daarop is gevolgd.3 In dit onderzoek zal daarom waar mogelijk gezocht worden naar de rode draad in de uitspraken van het Hof van Justitie over een bepaald onderwerp.

Dat het Hof van Justitie voortbouwt op eerdere uitspraken dient de rechtseenheid en verschaft rechtszekerheid.4 De rechtseenheid en rechtszekerheid komen echter onder druk te staan wanneer een rechtsnorm die het Hof van Justitie in een eerdere uitspraak heeft geformuleerd ook als uitgangspunt wordt genomen in een geval dat in relevante opzichten afwijkt. Dat er spanning bestaat tussen het beroep op precedenten enerzijds en de rechtseenheid en rechtszekerheid anderzijds is in de jurisprudentie van het Hof van Justitie onvermijdelijk. In prejudiciële procedures is, behoudens een acte éclairé, steeds een nieuwe rechtsvraag aan de orde.5 Het voortborduren op precedenten veronderstelt daarom rechtsvorming: het Hof van Justitie kan de rechtsnorm uit een eerdere uitspraak ook in de aan hem voorgelegde situatie van toepassing verklaren (analogie) of juist een uitzondering formuleren op de rechtsnorm in een eerdere uitspraak (rechtsverfijning).6

Waar het op aan komt, is het maken van onderscheid.7 Het uitbreiden of beperken van het toepassingsgebied van de rechtsnorm in een eerdere uitspraak leidt tot een inbreuk op de rechtseenheid en rechtszekerheid indien relevante verschillen of overeenkomsten worden genegeerd. Onderscheiden is een kunst.8 Wie niet beschikt over een kennersoog ziet gemakkelijker een relevant verschil of overeenkomst over het hoofd tussen een nieuwe zaak en een reeds beslechte zaak.9 Het is naar mijn mening daarom te betreuren dat geen enkele rechter of A-G van het Hof van Justitie beschikt over specialistische kennis op het gebied van de btw. Hierdoor bestaat er een groter risico dat een beroep op een precedent de rechtseenheid en rechtszekerheid niet dient, maar hieraan juist afbreuk doet. Ook bestaat er een groter risico dat een beroep op een precedent wordt nagelaten waar dit wel voor de hand had gelegen, hetgeen eveneens een inbreuk vormt op de rechtseenheid en rechtszekerheid.