4.3.3 Rechten en plichten van de aandeelhouder

Op het moment van toetreding (het moment van het ontstaan van de rechtsbetrekking en het worden van rechthebbende op het aandeel), ontstaan rechten en plichten van de aandeelhouder jegens de vennootschap en vice versa. De rechten van de aandeelhouder kunnen (vervolgens) worden opgedeeld in twee soorten. Van der Grinten schrijft hierover:

Van Solinge en Nieuwe Weme schrijven:

Tot slot een derde omschrijving van Winter en Wezeman:

De rechten die aan een aandeelhouder toebehoren vallen dus in essentie uiteen in organisatierechtelijke en vermogensrechtelijke rechten. Vermogensrechtelijke rechten zijn de rechten die vermogensrechtelijk van aard zijn. Er wordt ook wel betoogd dat dit rechten zijn die de aandeelhouder jegens de vennootschap heeft.4 Het meest prominente vermogensrechtelijke recht is het recht op winst.5 Daarnaast wordt doorgaans gewezen op het recht om te delen in het liquidatiesaldo.6 Ook het recht op het (in beginsel vrijelijk) mogen overdragen van het aandeel7 en het recht om het aandeel te houden zijn mijns inziens vermogensrechtelijke rechten. Overdraagbaarheid is immers niet het uitgangspunt, omdat een vermogensrecht van eigen aard slechts overdraagbaar is wanneer de wet dit bepaalt.8 Daarnaast zijn mijns inziens ook het recht om in beginsel een recht van vruchtgebruik te vestigen9 of het aandeel te verpanden10 vermogensrechtelijke rechten van de aandeelhouder.

Organisatierechtelijke rechten worden door de aandeelhouder niet jegens maar binnen de vennootschap uitgeoefend. Het belangrijkste organisatierechtelijke recht is het stemrecht.11 Het stemrecht kan (doorgaans) worden gebruikt tijdens de algemene vergadering van aandeelhouders,12 waar wordt gestemd in het kader van de wilsvorming van het orgaan, leidend tot een besluit waarin die wil tot uitdrukking wordt gebracht. Of het stemmen kan worden beschouwd als een rechtshandeling van de stemgerechtigde is een vraag die in het verleden tot discussie heeft geleid, maar thans lijkt de heersende leer te zijn dat het uitbrengen van een stem inderdaad een rechtshandeling is.13 Het gaat om een onzelfstandige en gerichte rechtshandeling.14 Andere organisatierechtelijke rechten zijn onder meer: het recht om de algemene vergadering van aandeelhouders bij te wonen, daarin het woord te voeren15 en het agenderingsrecht.16 Ook kan worden gedacht aan specifieke vennootschapsrechtelijke instrumenten die onder omstandigheden aan aandeelhouders toekomen, zoals de uitkoop-17 en geschillenregeling18 en het recht van enquête19.20

Welk soort rechten voor een aandeelhouder in een bepaalde situatie belangrijker is, zal sterk afhankelijk zijn van het doel waarmee de aandeelhouder de aandelen houdt en het soort vennootschap waarin aandelen worden gehouden. Wanneer de aandeelhouder slechts als investeerder acteert (eigenlijk als belegger) zal hij meer waarde hechten aan de vermogensrechtelijke rechten, in het bijzonder het recht op dividend en het recht om zijn aandelen (vrijelijk) te mogen overdragen. Een aandeelhouder die zijn aandeel niet slechts beschouwt als een investering, maar ook actief wil bijdragen aan het op- of uitbouwen van de vennootschap, zal daarentegen relatief meer waarde hechten aan de organisatierechtelijke rechten.

De recente wetswijzigingen in het kader van de Flex-BV spelen in op deze verschillende interesses en functies van de aandeelhouder en zijn aandeelhouderschap. Het is sinds 1 oktober 2012 onder meer mogelijk om stemrechtloze- of winstrechtloze aandelen uit te geven.21 Door de besloten vennootschap flexibeler vorm te geven, kunnen de organisatierechtelijke rechten van de specifieke aandeelhouder beter op zijn behoefte en die van de vennootschap aansluiten.

Het aandeelhouderschap brengt voor de aandeelhouder niet enkel rechten, maar ook plichten met zich mee. In dit verband kan onder meer worden gewezen op de meest expliciete wettelijke verplichting van de aandeelhouder, namelijk de verplichting tot volstorting van het aandeel.22 In beginsel kan een aandeelhouder niet verplicht worden tot storting boven het nominale bedrag van het aandeel. Algemeen wordt aangenomen dat deze bepaling echter zo dient te worden uitgelegd, dat wel verplichtingen kunnen worden opgelegd wanneer alle aandeelhouders hiermee instemmen.23 Tot 1 oktober 2012 was op de besloten vennootschap dezelfde wettelijke regeling van toepassing. Als gevolg van het nieuwe artikel 2:192 BW is het opleggen van extra verplichtingen voor aandeelhouders van de besloten vennootschap echter verduidelijkt.24 Daarnaast is het mogelijk om niet alleen verplichtingen van verbintenisrechtelijke aard aan de aandeelhouder tegenover de vennootschap op te leggen, maar ook tegenover medeaandeelhouders en zelfs derden.

De wet kent ook nog een aantal andere verplichtingen. Zo heeft de aandeelhouder de verplichting zich redelijk en billijk te gedragen25 en mag hij geen misbruik maken van de aan hem toekomende bevoegdheden.26 Daarnaast kan de aandeelhouder onder bijzondere omstandigheden op basis van de geschillenregeling worden verplicht aandelen over te nemen of over te dragen.27