2.2 De loonregels van afdeling 7.7.1 BW

De afspraken tussen de opdrachtgever en opdrachtnemer bepalen in principe of loon is verschuldigd en wat de hoogte daarvan is. De afdeling inzake de opdracht (afdeling 7.7.1 BW) is vrij beknopt en algemeen van aard en dit komt ook naar voren ten aanzien van het onderwerp loon. Als geen afspraken zijn gemaakt over het recht op loon of de hoogte daarvan, geeft deze afdeling daar invulling aan (artikel 7:405 BW) (zie hieronder nader). Daarnaast kent afdeling 7.7.1 BW een bepaling die meebrengt dat de opdrachtgever de aan de opdracht verbonden onkosten moet vergoeden, tenzij deze in het loon zijn begrepen (artikel 7:406 lid 1 BW).1 Deze verplichting van de opdrachtgever blijft hier buiten beschouwing, omdat daarin geen daadwerkelijke (inkomens)bescherming voor de opdrachtnemer ligt opgesloten. Verder is in deze afdeling geregeld wanneer en in welke mate de opdrachtnemer bij een voortijdig einde van de opdracht recht heeft op loon (artikel 7:411 BW). Omdat deze bepaling niet los kan worden gezien van de beëindiging van de overeenkomst, komt de bespreking daarvan in het hoofdstuk over opzegging aan bod (zie paragraaf 4.2.3.1). In het vervolg van deze paragraaf richt ik mij op de bescherming die afdeling 7.7.1 BW de opdrachtnemer met betrekking tot (de hoogte van) het loon kan bieden.

Partijen spreken meestal af op welk loon de opdrachtnemer aanspraak kan maken. Ook zonder dergelijke afspraak heeft de opdrachtnemer die de overeenkomst in de uitoefening van zijn beroep of bedrijf is aangegaan, recht op loon (artikel 7:405 lid 1 BW).2 Het ligt voor de hand dat het begrip ‘in de uitoefening van een beroep of bedrijf’ ruim moet worden geïnterpreteerd en dat hieronder de opdrachtnemer valt die zowel geheel als gedeeltelijk ten behoeve van zijn beroeps- of bedrijfsactiviteiten handelt,3 zoals een pakketbezorger en kunstenaar.4 Als de opdrachtnemer buiten de uitoefening van een beroep of bedrijf handelt, mag volgens de wetgever normaal gesprokenworden verondersteld dat partijen hebben beoogd dat geen loon is verschuldigd.5 Deze veronderstelling vaart op het gerechtvaardigd vertrouwen. Een redelijke uitleg van artikel 7:405 lid 1 BW lijkt mee te brengen dat de opdrachtnemer die niet in de uitoefening van een beroep of bedrijf handelt en geen afspraak over de verschuldigdheid van loon heeft gemaakt, hier toch recht op kan hebben indien de dienstverlening in principe alleen tegen een contraprestatie wordt verricht.6 In dat geval ontbreekt immers het gerechtvaardigd vertrouwen dat de dienstverlening ‘om niet’ zou geschieden. Daarbij kan worden gedacht aan opdrachten die worden verstrekt via een platform; platformwerkers beogen inkomen te genereren voor de werkzaamheden die zij via het platform verrichten, terwijl zij mogelijk niet beroeps- of bedrijfsmatig handelen.7

Het uitgangspunt is aldus dat alle niet-particuliere opdrachtnemers, waaronder de opdrachtnemer aan de onderkant die in dit onderzoek centraal staat, recht heeft op loon. Een vraag van een heel andere orde is wat de hoogte van het loon is. Deze vraag speelt niet alleen als partijen niet over de verschuldigdheid van het loon hebben gesproken (en het recht hierop dus voortvloeit uit artikel 7:405 lid 1 BW), maar ook als loon is bedongen zonder daarbij de hoogte of berekeningswijze te bepalen.8 In die situatie is de opdrachtgever het op de gebruikelijke wijze berekende loon of – bij gebreke daarvan9 – een redelijk loon verschuldigd (artikel 7:405 lid 2 BW). Zo kan naar deze norm worden gekeken indien de omvang van de werkzaamheden niet nauwkeurig vaststaat. Ook kan deze maatstaf bijvoorbeeld worden toegepast als de opdrachtnemer extra, niet in de oorspronkelijke overeenkomst begrepen werkzaamheden op zich neemt en hierdoor meer uren maakt.10

Wat een ‘redelijk’ loon is, is onder meer afhankelijk van (i) de aard van de verrichte werkzaamheden, (ii) de – zo nodig schattenderwijs te bepalen – omvang van de verrichte werkzaamheden en (iii) hetgeen in de desbetreffende branche in het algemeen gebruikelijk is.11 Het laatstgenoemde handvat toont het maatschappelijk-economische kader waarin de loonbepaling zich voordoet.12 Daarbij geldt dat aan de bepaling van een redelijk loon, anders dan normaliter het geval is bij de berekening van een gebruikelijk loon, niet een nauwkeurige berekening ten grondslag kan worden gelegd. Om die reden kunnen in een juridische procedure ter vaststelling van het loon geen hoge eisen worden gesteld aan de stelplicht en bewijslast van de opdrachtnemer omtrent het redelijke loon en aan de motivering door de rechter van zijn oordeel daaromtrent.13 Van deze soepele benadering gaat een zekere beschermende werking jegens de opdrachtnemer uit. De rechtvaardiging hiervoor kan (vooral) worden gevonden in het feit dat het redelijke loon als vangnet fungeert om het recht op loon aan de opdrachtnemer toe te wijzen in gevallen waarin vaststaat dat extra werkzaamheden zijn verricht, maar heldere criteria omtrent de hoogte van het loon ontbreken.14 Een andere benadering zou ertoe kunnen leiden dat voor de extra uitgevoerde werkzaamheden geen loon wordt betaald (en de opdrachtgever mogelijk ongerechtvaardigd wordt verrijkt). Het enkele feit dat de opdrachtnemer geen exacte urenspecificatie kan overleggen, omdat de extra uren bijvoorbeeld als één project door elkaar zijn gemaakt, kan deze vermogensverschuiving niet dragen. Een zodanige verschuiving ligt slechts voor de hand als de opdrachtnemer dusdanig weinig aanvoert dat het twijfelachtig is of hij überhaupt wel extra werkzaamheden heeft verricht.15 Bovendien zorgt deze soepele benadering ervoor dat de opdrachtnemer wordt beschermd ten aanzien van zijn bewijspositie in de situatie dat hij ‘extra’ betaling vordert voor de extra uren en de opdrachtgever zich daartegen verweert door te stellen dat een vast bedrag is overeengekomen. Deze bescherming geldt voor alle opdrachtnemers en staat dus in principe los van de hoedanigheid van partijen.

De afdeling inzake de opdracht regelt niet wanneer het loon moet worden betaald. Daarvoor moet worden teruggegrepen op de partijafspraken of, bij het ontbreken daarvan, de algemene bepalingen uit Boek 6 BW, die regelen dat de betaling terstond moet plaatsvinden (artikel 6:38 e.v. BW) (zie paragraaf 2.4.1.2). De partijafspraken beheersen dus in beginsel de regels over de verschuldigdheid van het loon, de hoogte daarvan en het betalingsmoment. Afdeling 7.7.1 BW kent geen bodembescherming omtrent bijvoorbeeld de hoogte van het loon. Oftewel: zij grijpt niet in op loonafspraken. De afdeling inzake de opdracht biedt de opdrachtnemer aan de onderkant op het terrein van loon zodoende nauwelijks bescherming.16 Zodanige bescherming kan wel buiten deze afdeling worden gevonden (zie paragraaf 2.3).