De integratie van fiscale gegevens in het rijksbrede toezicht (FM nr. 155) 2018/2.4.2.2:2.4.2.2 De fundamentele rechten van de burgers en bedrijven

De integratie van fiscale gegevens in het rijksbrede toezicht (FM nr. 155) 2018/2.4.2.2

2.4.2.2 De fundamentele rechten van de burgers en bedrijven

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.

In het nationale en internationale recht zijn allerlei mensenrechten verankerd. Die zijn er om personen te beschermen tegen de macht van de staat en moeten ervoor zorgen dat iedereen kan leven in menselijke waardigheid.1 Een handeling is rechtmatig als dat compatibel (in overeenstemming te brengen) is met de vrijheid van alle anderen.2 Hieruit spreekt impliciet de plicht om op verantwoordelijke wijze te handelen, namelijk opdat de keuzevrijheid van anderen niet disproportioneel (dat wil zeggen: in strijd met een algemene wet) wordt beperkt.3 Deze plicht om de mensenrechten te respecteren, vind ik terug in de hedendaagse mensenrechtendocumenten.4 In een sociale en democratische rechtsstaat, waartoe Nederland behoort (art. 1 Gw), respecteert de overheid bij het uitoefenen van zijn macht tegenover ‘zijn’ burgers de mensenrechten. Die vormen tezamen met de rechtsstaat en de democratie ‘de drie pijlers van de Raad van Europa’.5 Het uitgangspunt is niet het veelgehoorde ‘wie niets te verbergen heeft, heeft ook niets te vrezen’ maar ‘het dagelijks doen en laten van de burgers gaat de overheid niets aan’.6 Met de woorden van het EVRM: ‘Een ieder heeft het recht op respect voor zijn privé leven, zijn familie- en gezinsleven, zijn woning en zijn correspondentie.’ (art. 8, lid 1 EVRM). En als grondrechten zijn er het recht op eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer (art. 10 Gw), de onaantastbaarheid van het lichaam (art. 11 Gw), de huisvrede (art. 12 Gw) en het briefgeheim (art. 13 Gw). Een recht dat overigens niet alleen geldt voor natuurlijke personen.7 Sommige van die bepalingen gelden ook voor rechtspersonen.8 Het Straatsburgse Hof acht de bescherming van de persoonlijke levenssfeer (ex art. 8 EVRM) ook van toepassing op rechtspersonen. 9In dit geval ging het om een mededingingsonderzoek in de bedrijfsruimten (‘siège social, agence en locaux professionels’) van rechtspersonen. In Nederland worden deze rechten met name bepaald door de Grondwet (art. 10 Gw).10 Indien en voorzover die niet de vereiste bescherming biedt, kan het internationale recht bepalend zijn.11 De bescherming van persoonsgegevens is een van de Europese grondrechten.12 Die bepalingen hebben, door hun rechtstreekse werking, op grond van art 94 Gw, en met voorrang op de nationale wetgeving binnen onze rechts orde.13 Dit recht is ook van belang voor het handelen van de Belastingdienst.14 Op een juiste nationale toepassing van die rechten wordt internationaal toezicht gehouden.15

Een inmenging, ook wel aangeduid als aantasting van deze rechten, is volgens het legitimiteitsbeginsel alleen toegestaan indien de wetgeving daarvoor een (wettelijke) fundament biedt.16 Volgens het legaliteitsbeginsel kan de rechtvaardige inmenging slechts plaatsvinden indien

(1)

de inbreuk gebaseerd is op de wet (waaronder niet alleen de wet in formele zin maar ook regelgeving in materiële zin is begrepen)17 en

(2)

de belastingplichtige over een rechtsmiddel beschikt om zich tegen de inbreuk op het beschermde recht te verzetten.18 Een inhoudelijke beschouwing hiervan volgt later (zie par. 2.4.3.2).

Met toepassing van beide moet de maatschappelijke noodzaak worden bepaald.19 De verplichting om gegevens en inlichtingen te verstrekken aan een toezichthouder moet derhalve wettelijk zijn verankerd (zie par. 2.4.2.3). De regering geeft dat voorschriften waarbij toezichtbevoegdheden worden toegekend bij wet in formele zin moeten worden geregeld.20 Bij een dergelijke verplichting is immers sprake van een inmenging op de grondwettelijk beschermde rechten zoals privacy, huisvrede en briefgeheim (Artt. 10, 12 en 13 Gw). Ook het recht op eigendom wordt hiertoe gerekend.21 Dat laatste bevat alle op waarde te bepalen rechten en legitieme verwachtingen.22

De maatschappelijke noodzaak voor de bevoegdheden van de Belastingdienst vloeit voort uit de hiervoor aangegeven wettelijke taak, namelijk het heffen en innen van belastingen.23 De bevoegdheden met betrekking tot de belastingheffing (het uitvoering geven aan het ‘collectieve belang’) moeten eveneens wettelijk zijn geregeld: in casu in de AWR (zie par. 2.4.2.3).24 Deze wetgeving biedt de algemene juridische grondslag voor de fiscale inmenging in de fundamentele rechten.25

In 1974 bepaalde de Hoge Raad in het arrest Stad Rotterdam: ‘dat, aangenomen dat [MS: Stad Rotterdam] een beroep op het eerste lid van artikel 8 Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden zou toekomen, dit beroep reeds moet stranden op hetgeen in tweede lid van dat artikel is bepaald.’ Het hoogste Nederlandse rechtscollege rechtvaardigde de inmenging in de persoonlijke levenssfeer met de argumentatie ‘dat toch, voor zover artikel 49 eerste lid, van de AWR al geacht kan worden de uitoefening van het in artikel 8, eerste lid, Verdrag gewaarborgde recht op ‘respect for his private life…and his correspondence’ te beperken, zulks ingevolge het bepaalde in het tweede lid van dat verdragsartikel wordt toegestaan, nu zodanige beperking kan worden aangemerkt als ‘necessary in a democratic society in the interest of the economic well-being of the country’.26 Het rechtscollege aanvaardde daarmee enerzijds de rechten van de mens als rechtsbeginsel om de Belastingdienst te beperken in de uitoefening van zijn taak.

Anderzijds wordt in de maatschappelijke noodzaak tot het heffen en innen van belastingen de rechtvaardiging gevonden tot inmenging in de mensenrechten.27 Ook in de latere rechtspraak is dit uitgangspunt onbetwist gevolgd. Maar dat biedt geen algemene duidelijkheid over het gewicht van beide. De tijd drukt daarop zijn stempel. Zo is in de samenleving de vraag ontstaan naar begrenzing onder meer, maar niet uitsluitend, van de gegevens die de Belastingdienst mag vergaren en gebruiken (Big Data).28 Anders gezegd, waar de vastgelegde informatie over burgers door de digitalisering enorm is toegenomen, dringt zich in het maatschappelijk debat steeds meer de vraag op: wat de hoofdregel van art. 8 EVRM voor de burger nog waard is?29 Is een dergelijk algemeen toezichtsbelang zwaarwegend genoeg voor de inbreuk op de individuele rechten? De uitzondering op de beperking van de hoofdregel ‘een ieder heeft recht op respect voor privé leven’ en ‘geen inmenging van enig openbaar gezag is toegestaan in de uitoefening van dit recht’ wordt immers slechts gerechtvaardigd ‘door zeer zwaarwegende collectieve belangen.’30 Een algemeen collectief belang, voortvloeiend uit de algemene taakstelling van de Belastingdienst, is niet van voldoende ‘gewicht’ om rechtvaardig gebruik te kunnen maken van de uitzondering op de hoofdregel.31 Dit brengt mij bij de tweede kaderstellende factor.

Voor het kunnen beperken van fundamentele rechten van burgers en bedrijven moet in concreto sprake zijn van zeer zwaarwegende collectieve belangen.

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.