4.5 Verdund ontslagprocesrecht en de fundamenten van het arbeidsrecht

In het voorgaande is duidelijk geworden dat dankzij het verdund ontslagprocesrecht snel zekerheid kan worden verkregen over het eindigen van de arbeidsovereenkomst, ook in de repressieve procedure tot loondoorbetaling en wedertewerkstelling die kan volgen na een opzegging wanneer de werknemer een beroep doet op een vernietigingsgrond van de opzegging. Deze snelle zekerheid wordt verkregen door een beperking in de normale procedurele rechten. Het is vraag hoe dit zich verhoudt tot de fundamenten die ten grondslag liggen aan het arbeidsrecht, met name het beginsel van ongelijkheidscompensatie.

Ongelijkheidscompensatie wordt vaak beschouwd als hét fundamentele beginsel ten grondslag liggend aan het arbeidsrecht.1 Het arbeidsrecht compenseert de machtsongelijkheid tussen de werknemer en de werkgever. Hierin verschil het arbeidsrecht voornamelijk van het algemene vermogensrecht, waarin veelal machtsevenwicht tussen partijen verondersteld wordt.2 Ontslagtoetsing is een uitwerking van die in het arbeidsrecht verankerde gedachte van ongelijkheidscompensatie. Omdat de werknemer voor zijn inkomen afhankelijk is van zijn werkgever, moet de werknemer er in redelijkheid aanspraak op kunnen maken dat zijn arbeidsovereenkomst niet naar willekeur door de 'sterkere' werkgever wordt verbroken.3 Dit is zelfs een grondrecht. Het EU-grondrechtenhandvest meldt in art. 30 dat iedere werknemer recht heeft op bescherming tegen iedere vorm van kennelijk onredelijk ontslag. Deze ongelijkheidscompensatie – ook wel werknemersbescherming genoemd4 – betekent niet dat de arbeidsverhouding die de werknemer met de werkgever heeft nooit verbroken kan worden. Werknemersbescherming is niet het enige beschermde belang binnen het arbeidsrecht. Een werknemer krijgt niet altijd wat hij wil. Ook werkgeversbelangen en maatschappelijke belangen5 spelen een rol.6 De arbeidsrechtelijke regels vormen een afweging van deze belangen. Dit is duidelijk waarneembaar in het ontslagrecht. In het kader van het ontslagrecht contrasteert het belang van de werknemer op adequate individuele ontslagbescherming met het belang van de werkgever om vrij te zijn om zijn organisatie naar eigen inzicht in te richten.7 Ook dit laatste belang kan in het kader van grondrechten worden geplaatst. Artikel 16 EU-grondrechtenhandvest erkent het grondrecht van ondernemersvrijheid. Dit grondrecht kan een grens stellen aan werknemersbeschermend arbeidsrecht, zo blijkt uit het arrest Parkwood van het Hof van Justitie.8 In dat kader zou ik ook het verdund ontslagprocesrecht willen plaatsen. Het verdund ontslagprocesrecht is mijns inziens het resultaat van een evenwichtige afweging tussen het werknemersbelang c.q. het grondrecht op adequate individuele ontslagbescherming en het belang c.q. grondrecht van de werkgever op ondernemersvrijheid.

In de voorgaande hoofdstukken hebben we gezien dat het verdund procesrecht voorkomt in de preventieve ontslagprocedures. In dit hoofdstuk is tevens gezien dat het verdund procesrecht ook is ingebracht in de repressieve ontslagprocedures die een oordeel geven over het al dan niet beëindigd zijn van de arbeidsovereenkomst. Een vergelijkbare uitkomst als in de preventieve procedures, met dien verstande dat het niet gaat om de vraag of beëindigd kan worden, maar om de vraag of beëindigd is. Deze procedures dienen het werknemersbelang.9 Zij zorgen ervoor dat de werkgever niet op lichtvaardige gronden de arbeidsovereenkomst kan verbreken. Deze ontslagprocedures maken inbreuk op de organisatievrijheid van de werkgever. De inbreuk die op dit belang wordt gemaakt wordt echter beperkt door het verdund procesrecht. Het verdund procesrecht in de preventieve procedures leidt ertoe dat snel duidelijkheid wordt verkregen over het eindigen van de arbeidsovereenkomst, zelfs in de repressieve procedure die kan volgen nadat een beroep wordt gedaan op een vernietigingsgrond van de opzegging dankzij de mogelijkheid van het voeren van de preventieve ontslagprocedures ‘voor zover vereist’. Hoewel deze snelle zekerheid ook het belang van de werknemer kan dienen – een procedure is vaak emotioneel belastend en kostbaar10 – zou ik dit vooral als een belang van de werkgever willen kwalificeren in het kader van zijn ondernemersvrijheid.11 Zonder verdund procesrecht zou de werkgever lange tijd in onzekerheid kunnen verkeren omtrent het al dan niet eindigen of geëindigd zijn van de arbeidsovereenkomst met de werknemer. Hij moet mogelijk rekening houden met een hoogoplopende loonvordering van de werknemer en het risico dat hij de werknemer weer tot zijn oude functie moet toelaten. Deze onzekerheid kan het voeren van een goede organisatieplanning belemmeren.12