3.2.5 Peildatum; perpetuatio fori'

Wat geldt als peildatum voor de commune rechtsmacht van de Nederlandse rechter? Met andere woorden, op welk moment dienen de in het commune recht gebezigde aanknopingsfactoren aanwezig te zijn teneinde rechtsmacht te kunnen creëren? Hoewel art. 1-14 Rv hierop geen antwoord geven, kan worden aangenomen dat het perpetuatio fori-beginsel geldt. Volgens het perpetuatio fori-beginsel is voor de vraag naar de rechtsmacht beslissend het tijdstip waarop de tussenkomst van de rechter in eerste aanleg wordt ingeroepen, dat wil zeggen het tijdstip waarop de procedure bij dagvaarding dan wel bij verzoekschrift wordt ingeleid. Doorslaggevend zijn de op dat moment aanwezige feiten en omstandigheden.1Bestaat rechtsmacht op grond van bijvoorbeeld de hier te lande gelegen woonplaats, dan komt deze niet te vervallen als de woonplaats in de loop van de procedure naar het buitenland wordt verplaatst.2 Het perpetuatio fori-beginsel geldt ook onder de Verordening Brussel IIbis.3 en in art. 3 lid 1 EGInsolventieverordening.4

In het algemeen komt het perpetuatio fori-beginsel de rechtszekerheid ten goede. De aanlegger van een procedure behoeft zich niet druk te maken over de (toevallige) wijziging van aanknopingsfactoren die bepalend zijn voor de rechtsmacht. Daarnaast worden de bevoegdheidsregels onafhankelijk gemaakt van het procesgedrag van partijen na het aanhangig maken van de procedure. Het voorkomt dat een wederpartij de procedure frustreert door bijvoorbeeld zijn woonplaats tijdens het geding naar het buitenland te verplaatsen. Perpetuatio fort is een beginsel dat in het Nederlandse jurisdictierecht als uitgangspunt heeft te gelden. Van dit beginsel kan in sommige gevallen worden afgeweken. De Hoge Raad heeft in deze zin geoordeeld met betrekking tot het HKbV 1961: in geval van verandering van de gewone verblijfplaats van het kind (in casu van Zwitserland tijdens de procedure in eerste aanleg naar Nederland in hoger beroep), moet het perpetuatio fori-beginsel doorgaans wijken voor het belang van de te beschermen minderjarige.5 Indien de rechter in eerste aanleg onbevoegd is omdat de gewone verblijfplaats van de minderjarige buiten Nederland ligt, belet dit niet dat de rechter in hoger beroep zich krachtens art. 1 HKbV 1996 bevoegd verklaart omdat de gewone verblijfplaats van het kind inmiddels naar Nederland is verplaatst.6 Een vergelijkbare uitzondering is te vinden in art. 5 HKbV 1996.7 In hoeverre bij de toepassing van art. 1-14 Rv, en in het bijzonder bij forum (non) conveniens en forum necessitatis, een uitzondering op het perpetuatio fori-beginsel wenselijk is, zal bij de behandeling van de afzonderlijke bepalingen aan de orde komen.8