9.2.4 De aansprakelijkheid voor zaken

In beginsel kan zowel een regel van risico- als schuldaansprakelijkheid optimale zorgprikkels geven aan een producent, bezitter, verkoper of gebruiker van een zaak.1 Beide regels zullen prikkels verstrekken om de kans op schade door die zaak te minimaliseren.2 Denkbare voorzorgsmaatregelen zijn maatregelen van de producent om de zaak te testen, van de verkoper en gebruiker om de zaak zorgvuldig in te kopen, en van de bezitter om de zaak te onderhouden en te controleren. De omstandigheid dat bepaalde factoren de zorgprikkels van een regel kunnen frustreren, kan tot een voorkeur voor een van de regels leiden.

Zo kan het voor de gelaedeerde moeilijk zijn om aan te tonen dat de gebruiker of bezitter van de zaak onvoldoende voorzorgsmaatregelen heeft genomen, hetgeen de zorgprikkels bij een regel van schuldaansprakelijkheid kan frustreren.3 Dit is in het bijzonder relevant wanneer voorzorgsmaatregelen niet observeerbaar zijn.4 De prikkelwerking van een regel van risicoaansprakelijkheid ziet op zowel observeerbare als niet observeerbare maatregelen, daar beide de kans op schade kunnen verkleinen.5

Daar komt voor de aansprakelijkheid van de producent, verkoper en gebruiker van een zaak bij dat deze actoren de aansprakelijkheid kunnen verdisconteren in de prijs van het product of de dienst en de schade daardoor kunnen spreiden.6 Vanwege de superieure informatie van de producent, verkoper of gebruiker ten aanzien van de risico’s van de zaken zal deze prijs bij een regel van risicoaansprakelijkheid gelijk zijn aan de volle prijs.7 De volle prijs is de op de markt gevraagde prijs plus de verwachte schade die niet door aansprakelijkheid gedekt zou zijn en die de consument derhalve zelf zou moeten dragen.8 Een consument gaat alleen over tot afname van het product (of de dienst) indien het nut de volle prijs overstijgt in de perceptie van de consument.9 Wat de verwachte schade is voor de consument is afhankelijk van de informatie waarover hij beschikt ten aanzien van de risico’s van het product (of de dienst).10 Indien de consument over perfecte informatie beschikt dan zal zijn wederpartij optimale zorg nemen – zelfs bij het ontbreken van aansprakelijkheid.11 Immers, bij het ontbreken van aansprakelijkheid zal de consument zelf de schade moeten dragen en de volle prijs zal de marktprijs plus de verwachte schade zijn. Indien de laedens minder dan optimale zorg neemt, dan zou de potentiele consument (die over perfecte informatie beschikt) dat herkennen en de hieruit voortvloeiende relatief hoge verwachte schade incorporeren in de volle prijs. De consument zal het product (of de dienst) in dat geval elders afnemen, alwaar wel optimale zorg genomen wordt en de marktprijs hoger zal zijn maar de volle prijs lager.12 Indien de consument over perfecte informatie beschikt, leidt ook een regel van risicoaansprakelijkheid met eigen schuld en een regel van schuldaansprakelijkheid tot het nemen van optimale zorg.13 Bij een regel van risicoaansprakelijkheid zal de marktprijs simpelweg overeenkomen met de volle prijs. Immers, de verwachte schade van de consument is nul. Bij een regel van schuldaansprakelijkheid is de redenering gelijk aan de redenering bij het ontbreken van aansprakelijkheid omdat het uitgangspunt bij een regel van schuldaansprakelijkheid is dat de gelaedeerde de schade draagt.

Indien de consument niet over perfecte informatie beschikt dan leidt de afwezigheid van aansprakelijkheid niet tot het nemen van zorg door de wederpartij van de consument.14 Het nemen van zorg zou kosten met zich brengen terwijl dit mogelijk niet herkend zou worden door de consument en derhalve niet zou leiden tot de bereidheid een hogere prijs te betalen.15 Ook een regel van schuldaansprakelijkheid leidt bij het ontbreken van perfecte informatie aan de zijde van de consument niet tot een wenselijke uitkomst. Door het gebrek aan informatie kan de consument het risico op schade (en daarmee de volle prijs) niet op correcte wijze inschatten en beoordelen of de prijs van het product (of de dienst) hiermee in overeenstemming is. Als de consument het risico overschat dan zal hij de volle prijs overschatten en als de consument het risico onderschat dan zal hij de volle prijs onderschatten.16 Bij een regel van risicoaansprakelijkheid is de omstandigheid dat de consument niet over perfecte informatie beschikt niet relevant. Doordat de consument altijd wordt gecompenseerd en de wederpartij (producent/verkoper/ gebruiker) altijd de schade zal dienen te dragen, zal de marktprijs overeenkomen met de volle prijs en het risico op schade juist weergeven.17 De superieure informatie van de wederpartij wordt via de marktprijs doorgegeven aan de consument.18 Dit leidt tot betere beslissingen dan wanneer de volle prijs, zoals bij een regel van schuldaansprakelijkheid, te laag of te hoog zal zijn en de consument niet goed in kan schatten of het nut de prijs overstijgt.19

Deze superieure informatie leidt er voor zowel de gebruiker, verkoper, producent als bezitter van een zaak tevens toe dat zij waarschijnlijk beter in staat zijn dan de rechter om een afweging te maken tussen de kosten en baten van voorzorgsmaatregelen.20 Het vaststellen van het juiste zorgniveau door de rechter zou met name bij complexe producten moeilijkheden op kunnen leveren.21 Hieruit vloeit een risico op het maken van fouten voort dat, zoals reeds eerder aan bod kwam, kan leiden tot onzekerheid bij de laedens en derhalve tot het nemen van een te hoog niveau van zorg.22 Ook kan de complexiteit ertoe leiden dat bepaalde dimensies van zorg niet in acht (kunnen) worden genomen bij de vaststelling van de norm vanwege de moeilijkheden die gepaard gaan met het bewijs van deze dimensies en/of de kosten daarvan.23 Zoals reeds naar voren kwam, is het nadeel hiervan dat de laedens met deze dimensies dan geen rekening zal houden. Een regel van risicoaansprakelijkheid geeft de laedens de prikkel om zijn superieure informatie ten aanzien van de te nemen voorzorgsmaatregelen aan te wenden en alle dimensies van zorg in acht te nemen om aansprakelijkheid te voorkomen en verdient dan ook de voorkeur.24