4.5.4 De redelijke verwachtingen

220. De `notion d'attente légitime'komt als zodanig niet voor in de Franse rechtspraak inzake oneerlijke bedingen. Zij speelt nauwelijks een rol bij de uitleg van overeenkomsten. Dit wil echter niet zeggen dat het schenden van de verwachtingen van de consument niet wordt gestraft aan de hand van andere leerstukken:

De verwachtingen en intenties van de consument spelen bij de toetsing van contractsvoorwaarden een indirecte rol wanneer in het kader van de toetsing aan art. L.132-1 C.conso. gebruik wordt gemaakt van enerzijds de goede trouw en anderzijds de leerstukken van de `cause subjective' en, in het verlengde hiervan, de `économie du contrat'.2

221. Bij de beoordeling van het effect van een beding speelt het goede trouwbeginsel, hoewel het geen onderdeel vormt van de inhoudstoets, niettemin een rol. In de rechtspraak wordt een enkele keer de strijdigheid van de implicaties van een beding voor de contractuele verhouding met art. 1134 Cc als oorzaak voor de aanzienlijke verstoring genoemd. In een uitspraak van Hof van Beroep Grenoble uit 1998 werd een ontbindende voorwaarde als oneerlijk aangemerkt om drie redenen: het beding maakte geen onderscheid naar de ernst van de tekortkoming, was niet wederkerig en kon, wat een miskenning van art. 1134 Cc betekende, tot de ontbinding van eerder gesloten overeenkomsten leiden. In een latere uitspraak van hetzelfde hof werd het gevolg van een (prijs)wijzigingsbeding zonder annuleringsmogelijkheid voor de consument, i.e. de wijziging van een contractueel vastgelegde prijs, in strijd met art. 1134 Cc geacht. Het beding veroorzaakte aldus een aanzienlijke verstoring van het evenwicht ten nadele van de consument.3 Het gaat hier in beide gevallen welbeschouwd om rechtsgevolgen die de consument redelijkerwijs niet hoeft te verwachten en waar hij dus niet op bedacht zal zijn.

222. De hoofdverbintenis van de gebruiker — de objectieve causa — vormt doorgaans ook de subjectieve causa ofwel de persoonlijke reden voor de wederpartij om de overeenkomst aan te gaan. De vaak voorkomende toepassing van de causa-leer beschermt de verwachtingen van de consument doordat zij bedingen buitenspel zet die de verwachte tegenprestatie onmogelijk (kunnen) maken4 en het risico scheppen van de `inexécution d'une obligation essentielle', wat neerkomt op een 'absence de cause'.5

Het `économie du contrat'-leerstuk beperkt zich, anders dan de causa-leer, niet tot de vraag welke hoofdverbintenissen de partijen voor ogen hebben. Bij dit bredere leerstuk draait het om Téquilibre du contrat tel qu'il a été voulu par les parties'6 en om de realisering van dit evenwicht:

Bedingen die de effectiviteit van het beoogde evenwicht op het spel zetten zijn oneerlijk.8 Als de annuleringskosten voor de consument onevenredig hoog zijn, dan beschikt deze de facto niet over zijn recht op annulering en is de beoogde korting op de abonnementsprijs een illusie. Het gewilde contractsevenwicht is zoek.9 Een beding dat de consument blootstelde aan een plotselinge eenzijdige wijziging van de terugbetalingsvoorwaarden en dus van de `économie du contrat' werd in 2008 door de Cour de cassation als oneerlijk bestempeld.10

Beide leerstukken komen samen waar het gaat om de bescherming van de verwachtingen van de consument:

223. De oneerlijkheid van een beding wordt in Frankrijk niet vastgesteld aan de hand van het leerstuk van de redelijke verwachtingen. De bescherming van deze verwachtingen ligt wel besloten in de toetsing van een beding aan de goede trouw en de zoektocht naar de causa en de `économie du contrat'. Contractsinhoudelijke omstandigheden geven hierbij invulling aan de verwachtingen, die in grote mate worden geobjectiveerd. De gebruikelijkheid van het beding speelt geen beslissende ro1.12 Meestal is er bij toepassing van deze methoden weinig aandacht voor persoonlijke omstandigheden en omstandigheden rond de sluiting van de overeenkomst (par. 4.7). Genoemde methoden worden ook zonder meer toegepast in het kader van de collectieve toets.13