3.4.3.4 Europees Handvest en Hof van Justitie

Op 1 december 2009 is het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie (hierna: Handvest) in werking getreden. Dit Handvest heeft de juridische status van een verdrag en bevat een grondrechtencatalogus waarop belanghebbenden zich in voorkomende gevallen rechtstreeks kunnen beroepen, ook in bestuursrechtelijk verband.1

Het Handvest is van toepassing op het handelen van lidstaten wanneer het recht van de Unie ten uitvoer wordt gebracht (artikel 51, lid 1 Handvest). Voor de fiscaliteit betekent dit dat het Handvest aan de orde kan komen als de heffing of inning voortvloeit of verband houdt met EU-regelgeving – zoals de omzetbelasting die geheven wordt op grond van de BTW-richtlijn – of als de heffing of inning in strijd is met een van de vrijheden van de Europese Unie, bijvoorbeeld het vrij verkeer van kapitaal.2

Enige tijd was onduidelijk of fiscale bestuurlijke boeten die bijvoorbeeld bij de heffing van omzetbelasting werden opgelegd, onder de reikwijdte van het Handvest vielen. In de zaak Åkerberg Fransson, alwaar het een btw-fraudezaak betrof waarin zowel fiscale bestuurlijke boeten waren opgelegd als strafrechtelijke vervolging was ingesteld, heeft het Hof van Justitie deze vraag positief beantwoord en als volgt geoordeeld:

Kortom, fiscale bestuurlijke boeten en strafrechtelijke vervolging vallen dus onder het bereik van het Handvest, voor zover deze bijdragen aan de bestrijding van fraude met belastingen die geheven worden in verband met het EU-recht.

Het Handvest vertoont voor een deel overlap met de bepalingen van het EVRM. Artikel 52, lid 3 van het Handvest bepaalt daarover het volgende:

Als dus sprake is van zogenoemde corresponderende bepalingen, dan is er geen verschil tussen het Europees Handvest en het EVRM voor wat betreft de werking van die bepalingen.

Anders dan artikel 6 van het EVRM – dat zich in hoofdzaak richt op het normeren van de gerechtelijke procedure – kent het Europees Handvest ook bepalingen die beginselen formuleren voor (voorafgaand) bestuurlijk handelen. Deze algemene beginselen van behoorlijk bestuur zijn vervat in artikel 41 Handvest en hebben onder meer betrekking op de onpartijdigheid van het bestuur (artikel 41, lid 1 Handvest).

Het Hof van Justitie heeft zich enkele malen uitgelaten over het bestuurlijke onpartijdigheidsbeginsel in relatie tot bestuurlijke beboeting. Daarbij maakt het hof – net als het EHRM en het HRC ten aanzien van de gerechtelijke instantie – een onderscheid tussen de subjectieve en objectieve onpartijdigheid van het bestuur:

Uit bovenstaande passage kan geconcludeerd worden dat het bestuurlijke onpartijdigheidsbeginsel van het Handvest in principe dezelfde structuur lijkt te hebben als het gerechtelijke onpartijdigheidsbeginsel, met dien verstande dat de bestuur lijke onpartijdigheid niet mede gebaseerd kan worden op de onafhankelijkheid van het bestuur.

Het tweede lid van artikel 47 Handvest bepaalt onder meer dat eenieder recht heeft op behandeling van zijn rechtszaak door een onafhankelijk en onpartijdig gerecht. Deze bepaling correspondeert volgens de toelichting op deze bepaling met het eerste lid van artikel 6 EVRM. Inhoud en reikwijdte van deze bepalingen zijn dus hetzelfde.