4.2.2 20e eeuw: Staatscommissies, wetsontwerpen en de geboorte van de registeraccountant

Het eerste wetsontwerp voor de Wet tot regeling van het beroep van accountant dateert van 1900 en werd opgesteld door de commissie voor de wettelijke regeling van het NIVA.1 In het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten bestonden op dat moment al wettelijke regelingen voor accountants. Het NIVA liet deze buiten beschouwing omdat zij meende dat de buitenlandse regelingen vanwege staatsrechtelijke verschillen niet in Nederland geïmplementeerd konden worden.2 Het NIVA achtte een wettelijke regeling voor de uitoefening van het accountantsberoep in het werkelijke belang van het publiek, omdat het beroep daardoor in aanzien zou kunnen winnen en het publiek beter beschermd zou worden tegen ‘beunhazerij’.3 De bescherming van het publiek zou voortvloeien uit wettelijke bekwaamheidsvereisten voor accountants en de instelling van toezicht zoals dat bij andere vrije beroepsbeoefenaars in die tijd al gebruikelijk was.4 Het NIVA tekende hierbij wel aan dat zelfs met een wettelijke regeling misbruik niet te voorkomen zal zijn.

Met het wetsvoorstel beoogde het NIVA niet het gehele accountantsberoep te regelen. Slechts indien er een wettelijke plicht bestond tot het gebruik van accountantsdiensten zou het door het NIVA opgestelde wetsvoorstel van toepassing zijn. “Dat de wetgever van de toekomst aan den accountant eene plaats zal aanwijzen is stellig te verwachten”, merkte het NIVA daarbij op.5 Het wetsvoorstel van het NIVA, bestaande uit 24 artikelen, beoogde een drietal onderwerpen te regelen, te weten (i) de beëdiging van de accountant, (ii) waarborgen van bekwaamheid en (iii) behoorlijk toezicht.6 De waarborgen voor bekwaamheid van de accountant werden nader ingevuld door het verplicht stellen van een accountantsexamen dat door het NIVA afgenomen diende te worden.7 Het toezicht op de accountants werd in het wetsontwerp vormgegeven door een ‘Raad van toezicht’ bestaande uit een ‘rechtsgeleerde voorzitter’, twee accountants en twee kooplieden die de cliënten van de accountants vertegenwoordigden.8 Het door het NIVA opgestelde wetsontwerp is naar mijn weten nooit plenair besproken.

Enkele jaren later, aan het begin van de 20e eeuw, bepleitte Tweede Kamerlid Van Nispen tot Sevenaer een wettelijke regeling voor accountants naar aanleiding van faillissementen en financiële schandalen.9 Doordat bedrijven in groeiende mate door de staat of gemeente geëxploiteerd werden was het in zijn optiek niet alleen noodzakelijk om een accurate administratie te voeren maar deze ook te (laten) controleren. Voorts zouden bestuurders bij oprichting en beheer van de N.V. deze moeten laten controleren door officieel erkende accountants.10 Overigens tekende hij Van Nispen tot Sevenaer hierbij aan dat het aanstellen van een accountant voor toezicht op de N.V. geen overheidstaak was, maar een verplichting voor de vennootschap.11 Controle was, in de optiek van Van Nispen tot Sevenaer, het belangrijkste middel om fraude te voorkomen. En de accountant vormde vanwege zijn deskundigheid de aangewezen persoon om deze controle uit te voeren.12 Wettelijke bescherming van de accountantstitel ontbrak waardoor eenieder zich accountant kon noemen. En sinds het ontstaan van het accountantsberoep was het aantal accountants toegenomen en de verwevenheid van de accountant met het maatschappelijk verkeer gegroeid. In de praktijk bleek het daardoor lastig de kwaliteit van een accountant vast te stellen.13 Het opstellen van een wettelijke regeling voor accountants was in de optiek van Van Nispen tot Sevenaer dan ook noodzakelijk om de kwaliteit van accountants te borgen.14 Bescherming van de aandeelhouder, of het bredere publiek, werden door zowel de beroepsorganisatie als politici in het politieke debat als argument gebruikt om wettelijke waarborgen voor de accountant te creëren. De in de praktijk voorkomende financiële misstanden leidden er ook toe dat de staat als aandeelhouder en het NIVA er beiden (financieel) belang bij hadden om het accountantsberoep wettelijk te beschermen en kwaliteitseisen aan accountants te stellen. Naar mijn indruk schuilt er dan naast de ideële doelstellingen ook een financiële prikkel in de roep om een wettelijke regeling voor accountants.

Naast de wens tot een wettelijke regeling voor accountants bestond de behoefte aan het wettelijk verplichten tot het gebruik van accountantsdiensten. Een wettelijke mogelijkheid voor de minister om een accountant te kunnen aanstellen om onderzoek te verrichten als basis voor eventuele juridische maatregelen werd daarbij als mogelijkheid gezien.15 Ook zou de commissaris de wettelijke bevoegdheid moeten krijgen om een accountant te kunnen inroepen zodat bestuurders dat niet als blijk van wantrouwen hoefden op te vatten.16 Voor een wettelijke accountantscontroleverplichting van de financiële verslaggeving van N.V.’s bleek de tijd begin 20e eeuw nog niet rijp. Wettelijke controle van de financiële verslaggeving werd onwenselijk geacht, omdat de meerwaarde van de accountant boven de commissaris onvoldoende duidelijk was. Voorts zou een wettelijke controleverplichting voor een groot aantal vennootschappen geen openbaar belang dienen en daardoor slechts onnodige bemoeienis en onkosten tot gevolg hebben.17 Minister Van Raalte van Justitie maakte onomstreden duidelijk dat Nederland nog niet klaar was voor een wettelijke regeling voor accountants en wettelijke accountantscontroleverplichting wanneer hij stelt:

Pas met het verschijnen van het rapport van de staatscommissie-Van Nierop in 1920 – veertien jaar na de opmerking van Minister van Raalte – leek er weer aandacht te komen voor een wettelijke regeling voor de accountant.20 De staatscommissie-Van Nierop had de opdracht om “na te gaan of – en zoo ja, op welke wijze – eene wettelijke regeling van het handelsonderwijs en het accountantswezen behoort te worden getroffen, met bepaling dat het door haar daaromtrent uit te brengen verslag vergezeld zal gaan van een beredeneerd voorstel, bevattende de uitwerking van hare denkbeelden in den vorm van een of meer ontwerpen van wet.”21 De staatscommissie werd vervolgens opgedeeld in een drietal subcommissies die achtereenvolgens zagen op (1) het hooger handelsonderwijs, (2) het lager en middelbaar onderwijs en (3) het accountantswezen. De subcommissie voor het accountantswezen bestond voor het merendeel uit accountants waardoor er een nauwe betrokkenheid was van de beroepspraktijk bij de totstandkoming van het wetsontwerp.22 Opvallend is voorts dat het ministerie van Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen de invalshoek vormde voor het opstellen van het wetsontwerp voor het accountantswezen zodat de nadruk op de wettelijke waarborgen voor bekwaamheid van accountants werd versterkt.

Het ontwerp van de Wet tot regeling van het accountantswezen bestond uit 36 artikelen die verdeeld waren over vijf afdelingen.23 Na vier algemene bepalingen in de eerste afdeling werd in de tweede afdeling ingegaan op de voorwaarden die verbonden waren aan het inschrijven in het accountantsregister. Bescherming van de kwaliteit van accountants die vanuit een wettelijke verplichting werkzaamheden uitvoeren vormde het uitgangspunt van het wetsontwerp. Dit was, meer dan enkele jaren daarvoor, noodzakelijk omdat er een diversiteit aan accountantsverenigingen was ontstaan die elk over eigen toelatingseisen en -examens beschikten.24 De artikelen in de derde afdeling belichtten de rol en taak van de raad van toezicht die belast was met het toezicht op de in het register ingeschreven accountants. Om een accountant te kunnen worden diende een examen te worden afgelegd waarvan de vereisten onderwerp van de vierde afdeling waren. Het wetsvoorstel werd afgesloten met enkele overgangsbepalingen voor de accountants die al accountant, maar nog geen ‘register- accountant’ waren.

“(D)oor geen enkel voorschrift van overheidswege geleid of gestoord, heeft het accountantswezen in Nederland zich in de laatste vijf en twintig jaren krachtig ontwikkeld; steeds belangrijker is de taak geworden, die de accountant in het gemeenschapsleven vervult.”25 De accountant verwierf steeds meer een vaste plek in het maatschappelijk verkeer wat de noodzaak tot het opstellen van een wettelijke regeling onderstreepte. Tegelijkertijd benadrukte de staatscommissie-Van Nierop het belang van het voortbestaan van het vrije beroep.26 Het opstellen van wettelijke vereisten voor het accountantsberoep kan in eerste opzicht strijdig lijken met voornoemd belang. In de ontwikkeling van vrij beroep naar een volwaardige professie worden in de literatuur echter ontwikkelingsstadia onderscheiden waarvan de totstandkoming van wetgeving voor vrije beroepsbeoefenaars er één is. Deze ontwikkelingsstadia zijn (i) het verrichten van een dienst als dagbesteding, (ii) legitimeren van de dagbesteding door het creëren van een verplichte opleiding alvorens de dienst uitgeoefend kan worden (iii) erkenning van het beroep door onder druk van de beroepsvereniging bij de wetgever titelbescherming of een monopoliepositie af te dwingen en ten slotte het ontstaan van (iv) wetgeving met rechten en plichten voor de beroepsbeoefenaar en toezicht op naleving ervan door een beroepsvereniging die bij wet wordt erkend of zelfs is opgericht.27 Het wetsontwerp-Van Nierop, dat omvangrijker was dan het eerdere NIVA-wetsvoorstel, vormde een blijk van de verdergaande professionalisering van het accountantsberoep. In welk ontwikkelingsstadium het accountantsberoep zich ten tijde van het wetsvoorstel-Van Nierop precies bevond, is echter niet eenduidig vast te stellen.28

Het borgen van de kwaliteit van de controlewerkzaamheden werd, naast het opnemen van opleidingsvereisten, verder ingevuld door het opnemen van artikelen over toezicht op de naleving van de regelgeving door accountants. Gelijk aan het NIVA-wetsontwerp diende het toezicht op accountants niet alleen door accountants maar ook door een lid van de rechterlijke macht te worden uitgeoefend.29 Net als in het NIVA-wetsontwerp bevatte het wetsontwerp-Van Nierop, zij het in enigszins gewijzigde vorm, een wettelijke verplichting tot het afleggen van een eed of belofte voor accountants alvorens zij het accountantsberoep mochten uitoefenen.30 In het wetsvoorstel-Van Nierop lag de nadruk meer dan in het NIVA-wetsontwerp op geheimhouding van de aan de accountant toevertrouwde informatie. Reden daarvoor is gelegen in de idee dat vertrouwen in de accountant erodeert bij schending van de geheimhoudingsplicht terwijl, zoals ook vandaag de dag steeds weer blijkt, vertrouwen in de accountant noodzakelijk is voor de waarde van de controle werkzaamheden.31 Overigens rijst vanuit de parlementaire stukken het beeld dat het maatschappelijk vertrouwen in de eerste helft van de 20e eeuw in de accountant en de waarde van de door hem uitgevoerde werkzaamheden groot is. Zo zouden fouten en fraudes in de boekhouding van de N.V. ontstaan doordat het Nederlandse accountantsinstituut onvoldoende gereguleerd was en van commissarissen niet gevraagd kon worden de volledige boekhouding te controleren.32 Bij behandeling van de wetgeving voor de N.V. werd daarom wederom aandacht gevraagd voor een wettelijke regeling voor accountants.33 Doordat de wettelijke regeling voor de N.V. onder het bereik van het ministerie van Justitie en het wetsontwerp-Van Nierop onder het bereik van het ministerie van Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen viel zag minister Heemskerk van Justitie weinig ruimte voor een rol van zijn ministerie bij de totstandkoming van een wet voor het accountantswezen.34 Naast de praktische uitdaging rondom samenwerking van diverse ministeries voorzag hij ook moeilijkheden bij het treffen van een wettelijke regeling voor personen die een vrij beroep uitoefenen omdat zij dat daardoor niet meer zouden doen. Voorts uitte hij zich sceptisch over de mogelijkheid dat een wettelijke regeling ‘knoeierijen’ kon voorkomen.35

Een (kleine) stap in de richting van de wettelijke controleplicht door de accountant kan mogelijk gevonden worden in wetswijziging van het Wetboek van Koophandel in 1928. Door de toevoeging van art. 42a WvK kreeg de algemene vergadering van aandeelhouders de bevoegdheid om een deskundige aan te wijzen die als taak heeft de boekhouding van de N.V. te controleren en aan de algemene vergadering van aandeelhouders uitleg te geven over de balans, winst- en verliesrekening en de toelichting daarop van het bestuur.36 Met de invoering van artikel 42a WvK werd, voor het eerst in de geschiedenis van het boekhouden de mogelijkheid tot externe controle van de balans in de wet opgenomen. Hoewel in de wet de term ‘deskundige’ gebruikt werd, meenden (rechts)geleerden uit die tijd dat er met ‘deskundige’ verwezen werd naar de benoeming en inmenging van de accountant.37 De ontwikkeling van wetgeving voor accountants werd ook beïnvloed door ontwikkelingen in het fiscale recht. Zo gaf Kraayenhof het voorbeeld dat belastingheffing van de overheid op basis van winsten of winstuitkeringen van invloed is geweest op de ontwikkeling van de controlefunctie van de accountant. De bedrijfsresultaten dienden in het belang van de belastingplichtige en de overheid zo nauwkeurig mogelijk berekend te worden en daarom trok de overheid zelf accountants aan om de aangiften te controleren.38

Terwijl wetgeving voor accountants op zich liet wachten ontwikkelde en groeide het accountantsberoep in Nederland zonder al te veel inmenging van de overheid.39 De beroepsgroep van accountants bleef ondertussen actief sturen op de totstandkoming van wetgeving. Drie samenwerkende accountantsberoepsorganisaties stelden onder leiding van, de nu als ‘aartsvader van de Nederlandse accountants’ aangeduide, Limperg een wetsontwerp op dat zij indienden bij het ministerie van Arbeid, Handel en Nijverheid.40 En naar aanleiding van het wetsontwerp werd op 2 maart 1928 door de minister van Arbeid, Handel en Nijverheid de commissie-Bijleveld ingesteld.41 De minister achtte een regeling van het accountantswezen wenselijk indien deze zoveel mogelijk aan zou sluiten op de in het maatschappelijk leven opgekomen organisaties. Tevens diende de wettelijke regeling, voor zover mogelijk, de corporatieve zelfstandigheid van de al bestaande accountantsorganisaties te behouden. De commissie- Bijleveld diende advies te geven over de mate waarin het wetsontwerp-Limperg overeenstemde met de door de minister geuite wensen. Het onderzoek van de commissie-Bijleveld mondde uit in een (aangepast) Wetsvoorstel voor het accountantswezen met als kern het voorstel tot oprichting van het Nederlandsch Instituut van Registeraccountants door de drie verenigingen die betrokken waren bij het wetsontwerp-Limperg. Het wetsvoorstel omhelsde voorts dat het nieuw op te richten Nederlandsch Instituut van Registeraccountants een accountantsregister bij zou houden van accountants die een academische opleiding tot accountant met goed gevolg hadden afgerond.42 Het wetsontwerp-Bijleveld heeft, voor zover ik heb kunnen achterhalen, weinig parlementaire aandacht gekregen.43 Een mogelijke verklaring hiervoor zijn de bezwaren die door verschillende belangenverenigingen tegen het wetsvoorstel-Bijleveld werden geuit.44 Die bezwaren zagen met name op het onderscheid dat werd gemaakt tussen accountants van de verschillende accountantsverenigingen bij toetreding tot het accountantsregister.45 De regering heeft vervolgens in samenspraak met de commissie-Bijleveld een nieuw wetsontwerp opgesteld waarbij rekening is gehouden met deze bezwaren.46 Dat wetsvoorstel werd enkele jaren later in de Tweede Kamerstukken opgenomen.47

Het wetsvoorstel wijkt enigszins af van het door de commissie-Bijleveld gepresenteerde ontwerp. Naast een andere titel, tekstuele wijzigingen in het merendeel van de artikelen en enkele aanpassingen van de nummering, waren er ook inhoudelijke verschillen tussen het nieuwe wetsvoorstel en het wetsontwerp-Bijleveld.48 Zo miste de geheimhoudingsplicht voor de registeraccountants in het nieuwe wetsvoorstel49 en werden wijzigingen voor onder meer de omvang en benoeming van de raden van beheer, tucht en beroep voorgesteld.50 Nieuw ten opzichte van het wetsontwerp-Bijleveld was de bevoegdheid voor de Raad van Tucht om getuigen en deskundigen op te roepen.51 Voorts werden de overgangsbepalingen verruimd waardoor er voor accountants meer mogelijkheden kwamen om in het accountantsregister ingeschreven te worden.52 Tenslotte valt het nieuwe wetsontwerp nu onder auspiciën van het ministerie van Economische Zaken, en niet meer onder dat van het ministerie van Arbeid, Handel en Nijverheid.

In lijn met het wetsontwerp-Bijleveld werd ook in dit nieuwe wetsontwerp een grote rol voor de overheid weggelegd. Zo werden er verschillende organen gecreëerd – samengesteld uit leden van de verschillende accountantsverenigingen en uit vertegenwoordigers van de regering – die belast werden met het beheren van het accountantsregister. De minister werd daarbij de bevoegdheid gegeven om deze leden te benoemen.53 In de toelichting werd hierover opgemerkt:

De ontwerpwet ‘Wet op de registeraccountants’ werd overwegend positief ontvangen, wel leverde de inhoud van het wetsontwerp een verscheidenheid aan reacties en vragen op.55 Die vragen zagen onder meer op het aanscherpen van de omschrijving van de toelatingsnormen voor het beroep, het toelaten van juristen en deskundigen uit de handelspraktijk tot de Commissie van Toelating en de wenselijkheid van het beschermen van de titel ‘accountant’.56 Zo werd gesteld dat de titel ‘accountant’ onbeschermd blijft met het creëren van een wet voor registeraccountants. En merkten Tweede Kamerleden op dat het wetsvoorstel niet het hele accountantsberoep regelde maar met de instelling van ‘registeraccountants’ een elitegroep creëerde. De kritiek van de Tweede Kamerleden op het wetsontwerp zag voorts op de overgangsbepalingen, die, zo stelden sommige, het uitoefenen van het accountantsberoep voor enkele personen kon ontnemen.57 Andere discussiepunten uit het wetsontwerp zagen op de tekortschietende rechtsbescherming van accountants bij berechting58, de (onduidelijke) verhouding tussen registeraccountants en accountants in dienst van de overheid en de (on)wenselijkheid van inmenging van de overheid.59 Er werden concrete voorstellen voor herziening van artikelen gedaan. In antwoord op de herzieningsvoorstellen stelde de minister dat met de wet beoogd werd om de mogelijkheid te scheppen:

De minister gaf daarbij aan dat de bepalingen omtrent betrouwbaarheid en bekwaamheid van accountants verduidelijkt dienden te worden om daarmee het vertrouwen van onder meer opdrachtgevers en derde-belanghebbenden te borgen.61 Dat het wetsvoorstel discussie opriep was volgens de minister overigens niet verwonderlijk, omdat er geen eenduidige definitie van ‘de accountant’ bestond en niet duidelijk werd waaraan een persoon diende te voldoen om zich accountant te mogen noemen.62 Slechts met betrekking tot de werkzaamheden van de accountant werd toegelicht dat het grootste deel ervan van eenvoudige aard is en er daarnaast ook gecompliceerde werkzaamheden bij grotere ondernemingen zijn.63 Voor het uitvoeren van gecompliceerde werkzaamheden dienden zekerheden verschaft te worden aan zowel de opdrachtgever als de derde-belanghebbende met betrekking tot vakbekwaamheid en betrouwbaarheid van de accountant. Daarom werd de registeraccountant in het leven geroepen.

Ondanks de uitgebreide toelichting van de minister op de beoogde reikwijdte van het wetsvoorstel en de bestaansmogelijkheden van de accountant naast de registeraccountant zagen meerdere Tweede Kamerleden voordelen in een regeling voor het gehele accountantsberoep.64 De minister bleef echter van mening dat het accountantsberoep niet volledig bij wet geregeld diende te worden.65 Aan de registeraccountants, door de Tweede Kamerleden aangeduid als ‘de elitegroep’, werden meer bevoegdheden toebedeeld. Dit hoefde echter niet te leiden tot benadeling van de accountants, omdat nog voldoende werk zou overblijven voor de accountants die niet tot het register zouden toetreden. Juist het vrij laten van het beroep zou voor alle accountants ruimte creëren om controlewerkzaamheden uit te blijven voeren. De minister hield, ondanks de vele suggesties, grotendeels vast aan het wetsvoorstel. Op enkele punten gaf hij ook toe aan de door de Tweede Kamerleden geuite bezwaren.66 Zo werd de positie van juristen in de raden van tucht en beroep verankerd in het wetsvoorstel.67 Maar met betrekking tot het risico op tekortschietende rechtsbescherming van accountants stelde de minister dat het in het wetsvoorstel opgenomen systeem van tuchtrecht met beroepsmogelijkheden voldoende waarborgen aan accountants bood. Hoger beroep bij een rechtbank was in zijn optiek niet noodzakelijk, omdat rechters niet thuis zijn in de materie van het accountantsberoep. Tuchtrechtspraak diende door de accountants uitgeoefend te blijven worden omdat de “normen voor beroepsgedragingen van de accountants nog eerst in een stadium van ontwikkeling [verkeren] waarbij het oordeel van hen, die in de accountantswereld als gezaghebbend worden beschouwd, niet alleen niet kan worden gemist, doch zelfs maatgevend behoort te zijn.”68 De minister ging ook akkoord met de voorgestelde naamswijziging van ‘Wet op de registeraccountants’ naar ‘Registeraccountantswet’. Wel merkte hij over de naam ‘registeraccountant’ op dat, hoewel het als voordeel heeft kort en ondubbelzinnig te zijn, hij het woord niet ziet als een verrijking van de Nederlandse taal.69 De totstandkoming van een wetsvoorstel voor accountants was in de bijna vijftig jaar dat het accountantsberoep in Nederland bestond, nog nooit zo dichtbij. Toch is ook dit wetsvoorstel nooit verheven tot wet omdat de Tweede Wereldoorlog de besluitvorming over het wetsvoorstel voor het accountantswezen grotendeels stillegde.70

In 1947 werd het NIVA door de minister van Economische Zaken gevraagd om het wetsvoorstel uit 1939 opnieuw te bestuderen.71 De onderzoeksbevindingen die het NIVA in 1953 publiceerde sloten grotendeels aan op het wetsvoorstel uit 1939.72 Aansluitend hierop werd in 1954 opnieuw een staats commissie onder leiding van Van de Grinten geformeerd die, wederom, de opdracht kreeg om de mogelijkheid van een wettelijke regeling voor accountants te onderzoeken.73 Het door commissie-Van de Grinten in 1956 gepubliceerde rapport met wetsvoorstel vormt de basis voor de WRA.74 In 1962, 62 jaar na het eerste wetsvoorstel voor accountants werd met het ontstaan van de WRA de eerste wet voor accountants een feit.75 Met de inwerkintreding van de WRA in 1963 ontstond eveneens de titel registeraccountant en veranderde het NIVA in het NIVRA, het Nederlands Instituut Van Register Accountants. Het NIVRA kreeg een publiekrechtelijke status en daarmee tevens de wettelijke bevoegdheid gedrags- en beroepsregels regels aan haar leden op te leggen. De accountants die in het accountantsregister werden opgenomen verkregen het recht om de titel registeraccountant te voeren en controlewerkzaamheden. Het accountantsregister diende bij te dragen aan het borgen van de kwaliteit van de controlewerkzaamheden doordat accountants slechts in het register opgenomen konden worden indien zij voldeden aan de aan hen gestelde wettelijke vereisten. Het accountantsregister maakte de kwaliteitseisen transparanter en door opname van de vereisten in de wet, in plaats van de beroepsverenigingen vereisten te laten opstellen voor haar leden, werd bijgedragen aan de uniformiteit ervan. De bepalingen uit de WRA dienden voorts bij te dragen aan het rechtvaardiger maken van de verwachtingen van het publiek met betrekking tot de werkzaamheden die de accountant uitvoerde.76

De jarenlange lobby van de accountantsberoepsgroep voor wettelijke bescherming van de accountant heeft succes gehad. De totstandkoming en inwerkingtreding van de WRA gaan gepaard met formalisering, erkenning en bescherming van de accountant. De WRA kan daarmee gezien worden als een (eerste) kantelpunt in de geschiedenis van het zich steeds verder professionaliserende accountantsberoep. De totstandkoming van deze eerste kwaliteitsbevorderende wet voor accountants staat voorts aan de basis van de voor accountantsorganisaties ontstane kwaliteitsbevorderende wetgeving.77