7.4 De derde fase van de EMU

Net voor de inwerkingtreding van het Verdrag van Amsterdam ging op 1 januari 1999 de derde fase van de EMU van start.1 Om te bepalen welke lidstaten aan deze fase mee konden doen, moest de Raad met gekwalificeerde meerderheid van stemmen per lidstaat beoordelen of die voldeed aan de convergentiecriteria.2 Om dit besluit te ondersteunen brachten de Europese

Commissie en het Europees Monetair Instituut hierover verslag uit en richtte de Commissie aanbevelingen tot de Raad. De Raad deed vervolgens op zijn beurt een aanbeveling aan de Europese Raad, die uiteindelijk op 3 mei 1998 besloot welke lidstaten met de derde fase konden starten.3

De Europese Raad kwam tot de conclusie dat België, Duitsland, Spanje, Frankrijk, Ierland, Italië, Luxemburg, Nederland, Oostenrijk, Portugal en Finland voldeden aan de convergentiecriteria.4 Dit besluit zonderde vier lidstaten uit, namelijk Griekenland, Zweden, Denemarken en het Verenigd Koninkrijk.

Griekenland voldeed aan geen enkele van de criteria en mocht daarom in eerste instantie niet deelnemen aan de derde fase van de EMU. Toen het land halverwege 2000 alsnog aan de voorwaarden voldeed, startte ook de deelname voor Griekenland per 1 januari 2001.5 Zweden vroeg bij toetreding tot de EU op 1 januari 1995 om een uitzondering, zodat het land niet hoefde mee te werken aan de derde fase.6 Dit verzoek werd geweigerd, maar Zweden weet vooralsnog aan deelname te ontkomen door niet toe te treden tot het ERM, het wisselkoersmechanisme van het EMS, en zijn opvolger ERM II. Aangezien een van de convergentiecriteria een stabiele deelname aan dit wisselkoersmechanisme voor twee jaar inhoudt, voldoet Zweden formeel niet aan de eisen voor deelname. Zweden hield op 14 september 2003 een referendum over toetreding tot de derde fase, maar met een uitkomst van 56,1 procent tegen toetreding koos het ervoor om niet te deel te nemen.7 Denemarken en Groot-Brittannië hebben beide eerder al een uitzonderingspositie afgedwongen, waardoor zij niet gehouden kunnen worden om over te gaan tot de derde fase van de EMU.8 Denemarken heeft op 28 september 2000 een referendum georganiseerd over de vraag of het toch zou moeten toetreden tot de derde fase van de EMU en dus de uitzonderingspositie los zou moeten laten.9 Aangezien 53,1 procent hiertegen stemde, bleef ook Denemarken buiten de derde fase van de EMU.

Deelname aan de derde fase van de EMU betekende vooral het invoeren van een gemeenschappelijke munt. De euro, de opvolger van de eerder gebruikte naam ECU, werd direct bij de start van de derde fase ingevoerd.10 De invoering verliep eerst giraal per 4 januari 1999 en vanaf 1 januari 2002 kwamen er ook eurobiljetten en -munten in omloop.

De start van de derde fase betekende voorts vervanging van het ERM door ERM II.11 Het wisselkoersmechanisme dat moest zorgen voor prijsstabiliteit door de fluctuaties tussen de munteenheden van de lidstaten en de bundeling van die valuta’s in de vorm van de ECU te beperken, werd vervangen door een nieuw model. Door de invoering van de euro bestonden voor die lidstaten onderling immers geen wisselkoersen meer. Wel moest er met het oog op prijsstabiliteit een regeling komen voor de overige lidstaten van de EU, die (nog) geen deel uitmaakten van de eurozone. Voor aankomende lidstaten van de eurozone vormde deelname aan ERM II een voorbereiding op toetreding tot de eurozone, aangezien het participeren in ERM II een van de convergentiecriteria is voor het starten met de derde fase en dus voor toetreding tot de eurozone. Op het moment van toetreding verlaat de lidstaat ERM II.

Het ERM II koppelt vanaf 1 januari 1999 de munteenheden van de lidstaten van de EU die (nog) geen deel uitmaken van de eurozone aan de euro. Wisselkoersen zijn vastgesteld en de valuta’s mogen slechts binnen een bepaalde marge fluctueren ten opzichte van de euro.12 Na de start van de derde fase namen slechts Denemarken en Griekenland deel aan ERM II. Sindsdien volgden Estland, Litouwen, Slovenië, Cyprus, Letland, Malta en Slowakije.

Door invoering van de euro in al deze landen, behalve Denemarken, is dat land op dit moment de enige deelnemer van het ERM II.13