7.7.2 Verschillen en overeenkomsten tussen de biases

In deze dissertatie zijn veel verschillende biases aan bod gekomen. Hoewel dit niet expliciet onderdeel is van de onderzoeksvraag, is mede in het kader van toekomstig empirisch onderzoek naar de ‘beheersbaarheid’ van biases interessant te bezien wat de overeenkomsten en verschillen tussen de biases zijn. Biases heb ik gedefinieerd als: de systematische ongewenste invloeden in de besluit- en oordeelsvorming, die bijna altijd voortkomen uit de menselijke geest (bestaande uit het bewuste en het onbewuste), maar niet altijd als zodanig onderkend worden omdat de mens zich niet bewust is van deze invloeden. In verhouding tot heuristieken zijn biases de invloeden op oordelen. Heuristieken zijn hierbij een van de processen die tot biases leiden.

Een belangrijke algemene overeenkomst tussen de besproken biases is dat zij zich afspelen in of voortkomen uit het onbewuste. Absolute controle van de biases is dan ook onmogelijk. Interessant is om nader te onderzoeken of er verschil bestaat in de mate van mogelijke controle van de biases. Is controle wellicht eenvoudiger te bewerkstelligen als de maatschappelijke druk rond dit thema groter is, omdat dan meer aandacht bestaat voor de bias (bijvoorbeeld bij implicit gender bias)? Zoals besproken in hoofdstuk 3 is er veel maatschappelijke (media)aandacht voor genderdiversiteit aan de top. Bij het meer algemeen bekend worden met het fenomeen van implicit gender bias hebben individuen wellicht een sterkere intentie om de invloed van de bias te beteugelen, dan bij een minder ‘aansprekende’ en minder concrete ‘bias’ als ‘intuïtief denken’. Niet empirisch verantwoord, maar wel aansprekend, is wat ik in mijn eigen omgeving merkte na het delen van de inhoud van mijn onderzoek naar implicit gender bias. Eerst verontwaardiging ‘daar heb ik geen last van’, vervolgens een bewustwording en tot slot een signalering ‘nou doe ik het toch’. De groep die dichtbij mij staat, is niet de gemiddelde aftekening van de samenleving. Mijn vrienden, familie en collega’s kunnen niet echt om mijn betoog heen. Zij moeten bijna noodzakelijkerwijs wel aan de slag met het beteugelen van implicit gender bias. Nogmaals zij gezegd dat dit geen empirisch verantwoord resultaat is, maar wel een interessant aanknopingspunt voor nader onderzoek. De hypothese zou dan zijn dat het toepassen van beperkingstechnieken bij biases die maatschappelijk gezien (steeds vaker) als ernstig ongewenst worden beschouwd effectiever is dan het toepassen van beperkingstechnieken bij biases die maatschappelijk gezien minder ongewenst worden gevonden.

De belangrijkste verschillen tussen de biases hebben vooral betrekking op het niveau waar de mentale misleiding plaatsvindt: op het niveau van het individu, of op het niveau van de groep. Voorbeelden van dit laatste zijn groupthink en group polarization.

Een ander verschil is dat sommige biases sterk samenhangen met ‘terugkijken’ en daarmee een oordeel construeren, terwijl andere biases deze sterke samenhang niet kennen. Zo is deze samenhang te zien bij hindsight bias en het Knobe-effect en minder sterk bij implicit gender bias. Dat deze samenhang minder sterk te zien is bij implicit gender bias, betekent niet dat deze samenhang er niet kan zijn. Voeding van implicit gender bias kan bijvoorbeeld geschieden door ervaringen in het verleden met mannen en vrouwen, en de daaropvolgende ‘typering’ van mannen en vrouwen in het algemeen, mede aan de hand van androcentrisme. In zo een geval bestaat een sterker verband tussen ‘terugkijken’ en implicit gender bias.