11.1 Gewichtige redenen

De parlementaire geschiedenis maakt niet veel woorden vuil aan de vraag wat er wordt bedoeld met 'gewichtige redenen'. De minister verwijst slechts naar art. 22 Rv waar deze woorden ook zijn vermeld. In de Memorie van Toelichting bij dat artikel verwijst de minister ter zake de woorden 'gewichtige redenen' naar art. 8:29 Awb. Hij vermeldt verder dat een weigering door de rechter om zo'n bevel te geven bijvoorbeeld kan zijn gegrond op het feit dat inzage wordt verzocht in vertrouwelijke medische informatie.1 Bij Nota stelt de minister dat bij het criterium gewichtige redenen in de eerste plaats gedacht moet worden aan vertrouwelijke gegevens zoals gegevens betreffende seksuele geaardheid, medische status of financiële positie. Ook kan het gaan om vertrouwelijke bedrijfsgegevens.2 Meer wordt over deze woorden niet vermeld. Ook de literatuur heeft weinig aandacht aan dit lid besteed en volstaat eigenlijk met het noemen van dit rijtje. Ik begin maar met de door de minister genoemde 'financiële positie'. Ik vind dat geen reden van groot gewicht, vooral omdat art. 475g Rv een schuldenaar de verplichting oplegt om aan een deurwaarder, die gerechtigd is tegen hem beslag te leggen, desgevraagd zijn bronnen van inkomsten (dus niet hoeveel hij verdient, maar waar hij inkomen verdient) op te geven. Gelet op dit artikel lijkt de opmerking van de minister dat een financiële positie een gewichtige reden kan opleveren om inzage te verhinderen, wat lichtvaardig gemaakt.

Van der Korst schrijft dat de wetgever met deze gewichtige redenen oog heeft gehad voor bedrijfsgeheimen.3 Het moet een partij zijn toegestaan om haar bezwaren tegen inzage aan een ander gemotiveerd ter kennis van de rechter te brengen. Bedrijfsgeheimen behoren geheim te blijven.

Volgens Ekelmans is uitgangspunt bij de vraag of iets een gewichtige reden is, dat een procespartij niet zonder meer kan weigeren informatie te verstrekken. Ook het grondrecht op eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer staat niet zonder meer aan het geven van informatie in de weg. Bij de beantwoording van de vraag of een inbreuk op die levenssfeer mag worden gemaakt, moet een belangenafweging worden gemaakt, waarbij soms het privacybelang het onderspit delft.4

Jansen is van mening dat de belangenafweging die de Hoge Raad toepast bij de vraag of iemand een verschoningsrecht heeft, en wel of het belang van de waarheidsvinding moet wijken voor het belang dat een ieder zich vrijelijk en zonder vrees voor openbaarmaking tot deze bepaalde adviseur moet kunnen wenden, ook hier moet worden toegepast.5 Ik vind dat te zwaar. Het professioneel verschoningsrecht dient een beperkt recht te blijven voor enkele beroepsgroepen die bij voorkeur door de wetgever uitputtend zijn opgesomd. Die door Jansen verdedigde belangenafweging past ook niet goed in een voorbeeld dat de minister heeft gegeven. Zo is de minister van mening dat de financiële positie van iemand een zwaarwichtige reden kan zijn,6 hetgeen, waar wij geen bankgeheim kennen, toch geen vanzelfsprekende opmerking is.

In de jurisprudentie zijn enige uitspraken te vinden die via analogie bruikbaar kunnen zijn. In HIR 11 september 1998, NJ 1999, 664 had een ziektekostenverzekeraar die de door haar betaalde kosten wilde verhalen op twee aansprakelijke artsen waartegen een strafrechtelijk onderzoek was ingesteld, het strafdossier overgelegd. De twee artsen verzetten zich tegen die overlegging omdat door deze overlegging hun recht op privacy was geschonden. De artsen hadden geen concrete feiten en omstandigheden aangevoerd om die stelling te staven en de Hoge Raad is van oordeel dat, voor zover de overlegging van het dossier al als een inbreuk op hun privacy is te beschouwen, het belang van de artsen bij bescherming van hun privacy moet wijken voor het belang van de verzekeringsmaatschappij dat in de procedure de waarheid van de door haar gestelde feiten komt vast te staan.7

In het arrest Lightning Casino-Nederlandse Antillen8 heeft de Hoge Raad geen antwoord gegeven op de vraag wat onder gewichtige redenen valt. De Hoge Raad heeft wel geoordeeld dat het enkele feit dat de rechter in het kader van een procedure tot openbaarmaking van stukken heeft geoordeeld dat het stuk niet openbaar gemaakt hoeft te worden, niet voldoende is om al tot de conclusie te komen dat er sprake is van een zwaarwichtige reden. Vranken breekt in zijn noot onder dit arrest een lans voor wetgeving waarin duidelijk wordt geregeld in welke gevallen bepaalde bescheiden niet ter inzage verstrekt hoeven te worden. Hij is van mening dat niet kan worden volstaan met een dergelijke materiële norm voor het recht op geheimhouding, maar dat er ook een procedure moet komen waarin uiteindelijk de rechter de gegrondheid van het beroep beoordeelt. Dat laatste is (nog steeds) niet door de wetgever verzorgd, maar door de Hoge Raad met de uitspraak Lightning Casino. Opvallend is dat er buiten Vranken in zijn noot in de NJ, niet of nauwelijks op dit arrest is gereageerd.9 Dat is eens te meer merkwaardig omdat in de jurisprudentie de problematiek wel aan de orde is geweest.

Zo vordert Leisureplan dat de rechtbank Zutphen de Rabobank veroordeelt om, onder meer, correspondentie af te geven die was gewisseld tussen enerzijds notarissen en advocaten en anderzijds hun cliënten en voorts gespreksverslagen van deze functionarissen en hun cliënten. De rechtbank oordeelt dat inzage niet verstrekt hoeft te worden, omdat aan het maatschappelijk belang dat een ieder zich vrijelijk en zonder vrees voor openbaarmaking van het besprokene om bijstand en advies tot deze functionarissen kan wenden, ernstig afbreuk zou worden gedaan indien er een verplichting zou bestaan tot openbaarmaking van deze correspondentie en gespreksverslagen.10 De uitspraak is gewezen met toepassing van het recht van voor 1 januari 2002, doch het lijkt waarschijnlijk dat de rechtbank met deze overweging lid 4 van het nieuwe art. 843a Rv voor ogen heeft gehad. Ik ben het eens met deze overweging. Er komt immers niet veel terecht van de geheimhoudingsplicht en van het verschoningsrecht indien een partij kan worden veroordeeld om correspondentie die zij met advocaten of notarissen heeft gevoerd, ter inzage te geven.11 Indien de 'financiële positie' volgens de minister een voorbeeld kan zijn van een gewichtige reden die inzage kan voorkomen zal, indien inzage wordt gevorderd in een briefwisseling met een geheimhouder, die geheimhoudingplicht ook een dergelijke gewichtige reden moeten zijn.

De drie hiervoor door de minister genoemde voorbeelden (seksuele geaardheid, medische status of financiële positie) lijken overigens niet goed te passen in de opvatting van de minister zoals hij deze uitte in het kader van het in 1988 vernieuwde bewijsrecht. Toen werd namelijk de vraag onder ogen gezien of een partijgetuige een verschoningsrecht moest toekomen12 Deze vraag werd ontkennend beantwoord omdat er slechts sprake zou zijn van een conflict tussen de plicht de waarheid te spreken en het directe eigen belang om de procedure te winnen. Er werd dus expliciet geweigerd om de partijgetuige een verschoningsrecht te geven. Enkele jaren later worden er door de minister voorbeelden gegeven van gebieden waarop een procespartij geen inzage hoeft te verstrekken terwijl diezelfde partij, als zij als getuige wordt gehoord, de vragen die worden gesteld die betrekking hebben op deze gebieden, wel moet beantwoorden. Indien het vonnis van de rechtbank Zutphen een voorbode is, lijkt de rechtspraak aldus tot een soort verschoningsrecht te komen dat de minister in 1988 nog stellig afwees.13

Linssen schrijft dat het beroep op gewichtige redenen, zoals het risico van openbaring van bedrijfsgeheimen, goed gemotiveerd moet zijn wil het kunnen slagen. Hij raadt degene die dit beroep doet, aan om oplossingen voor te stellen waarbij de andere partij niet in de kou blijft staan, terwijl de geheimen gewaarborgd blijven. Zo zou iemand die tot geheimhouding verplicht is, kunnen worden aangewezen om de informatie te bekijken en verslag te doen.14

Het hof Den Haag overweegt in het Pacelli-arrest15 dat Visser BV (de schadeveroorzaker en verzekerde) en Gebr. Sluyter BV (de verzekeringsmakelaar van Visser BV) de verzekeringspolis van Visser BV moeten afgeven aan de benadeelde en dat de door de verzekerde genoemde belangen, waaronder het privacybelang en de bescherming van haar concurrentiepositie, onvoldoende zwaarwegend zijn om aan toewijzing van de vordering in de weg te staan. Nadere motivering ontbreekt terwijl die wel gewenst is gelet op het grote belang van de concurrentiepositie. Dit belang kan eventueel in het oog worden gehouden door een bijzondere wijze van inzage te gelasten, doch het arrest zoals gepubliceerd houdt daarover niets in.16

Het hof Den Bosch wijst de vordering tot afgifte van de bijlagen bij een intern memo van en aan medewerkers van Rockwool-Grodan af, aangezien het kennelijk gaat om stukken betreffende afwegingen tussen bedrijfsgenoten ter voorbereiding van de verdediging naar aanleiding van de aansprakelijkheidstelling door Jongerius. Geen van deze bijlagen heeft kennelijk enige externe dienst gedaan. Iedere partij heeft een eigen recht om haar verdediging in vrijheid en beslotenheid voor te bereiden.17 Een verwijzing naar lid 4 wordt niet gegeven, maar het kan niet anders of dit moet de grondslag voor de afwijzing zijn geweest. Terecht, lijkt mij.18

Er is evenmin sprake van een gewichtige reden indien het verzoek in potentie leidt tot een grote administratieve verzwaring. In de Dexia-zaken (zie hoofdstuk 13) voerde Dexia aan dat het verstrekken van inzage in de klantendossiers, gelet op de vele klanten die zij had, tot hoge financiële lasten zou leiden. Terecht oordeelt onder meer de rechtbank Den Haag dat een dergelijk feit voor risico komt van Dexia.19

Een gedaagde in een procedure tot inzage die aanvoert dat hij bij een veroordeling tot verstrekking van inzage zal handelen in strijd met zijn contractuele geheimhoudingsplicht, moet dat verweer in elk geval toelichten door de inhoud van die geheimhoudingsplicht te vermelden en zal tevens moeten stellen dat de persoon die de betreffende plicht heeft bedongen, nog aanspraak op die geheimhouding maakt.20

In het begin van deze paragraaf is vermeld dat uit de parlementaire geschiedenis blijkt dat het begrip gewichtige redenen in art. 22 Rv dezelfde inhoud heeft als dit begrip in lid 4 van art. 843a Rv. Om die reden verdient HR 11 juli 2008 hier vermelding.21 In dat arrest overweegt de Hoge Raad dat onder meer uit art. 22 Rv blijkt dat de op partijen rustende verplichting om in het kader van een civiele procedure inlichtingen te verstrekken dan wel stukken over te leggen, niet onder alle omstandigheden geldt. 'Gewichtige redenen', aldus de Hoge Raad,

Mede uit Lightning Casino c.s.- de Nederlandse Antillen en De Telegraaf — BVD/ AIVD22 blijkt dat er gevallen kunnen zijn waarin ten behoeve van de motivering van de stelling dat er sprake is van gewichtige redenen, informatie verstrekt moet worden waarvan een partij nu juist vindt dat dit geheim moet blijven. In een dergelijk geval valt niet uit te sluiten dat alleen de rechter inzage heeft in de betreffende bescheiden teneinde te beoordelen of er inderdaad sprake is van een gewichtige reden. Zoals hiervoor in hoofdstuk 9 is vermeld, brengen de eisen van een behoorlijke rechtspleging met zich dat de rechter die over de gewichtige redenen heeft geoordeeld, geen verdere beslissing in dezelfde zaak meer neemt indien:

Bij deze problematiek moet wel de juiste processuele volgorde in acht worden genomen. Een wederpartij hoeft niet eerder toestemming te geven dat enkel de rechter de betreffende stukken mag inzien, dan nadat de rechter heeft geoordeeld dat gewichtige redenen zich tegen inzage door die wederpartij verzetten. Een blanco cheque mag niet worden geëist.

De rechter dient immers in beginsel slechts recht te spreken aan de hand van informatie die bij beide partijen bekend is.23

Op het medische terrein blijkt zich wat dit onderwerp betreft een bijzondere problematiek voor te doen: vele, zo niet alle ziekenhuizen doen aan intern onderzoek waarbij, kort gezegd, de ene collega een door een andere collega gemaakte fout (en ook een eigen fout veronderstel ik) kan melden. Er vindt dan onderzoek plaats, maar de resultaten daarvan blijven intern. In in elk geval twee gevallen hebben patiënten of familieleden van patiënten getracht inzage in die onderzoeksresultaten te krijgen. In de eerste zaak vordert X in kort geding veroordeling van de Usselmeerziekenhuizen om hem afschrift te verschaffen van alle `feitenrelazen' die zijn opgemaakt in het kader van het door de ziekenhuizen gehouden interne onderzoek naar aanleiding van het overlijden van zijn vrouw na een operatie in de Usselmeerziekenhuizen.24 De ziekenhuizen weigeren om X inzage te geven in de verslaglegging van het interne onderzoek omdat dit onderzoek is verricht door de Melding Incidenten Patiëntenzorg Commissie (MIP-cie) en vertrouwelijk is. Gewichtige redenen zouden zich verzetten tegen inzage gelet op de aard van het meldingssysteem. Voor het goed functioneren van dit systeem is het van cruciaal belang dat hulpverleners veilig kunnen melden. Een instelling moet kunnen garanderen dat informatie uit het meldingssysteem niet aan derden wordt verstrekt zodat de melder niet bang hoeft te zijn dat op basis van de melding maatregelen tegen hem worden genomen. Ter toelichting hebben de ziekenhuizen een brief overgelegd van de Inspectie voor de gezondheidszorg die voorstander is van een systeem waarin zorgverleners 100% veilig incidenten kunnen melden. De rechtbank oordeelt dat vaststaat dat er sprake is van een calamiteit terwijl evenmin is betwist dat het operatieverslag dermate summier was dat op basis daarvan geen conclusies konden worden getrokken en dat onder die omstandigheden het belang van de melder om niet bang te hoeven zijn minder zwaar weegt dan het belang van X om op de hoogte te raken van de feiten.

Het hof Leeuwarden overweegt in een zaak waarbij een geopereerde uit de operatie ontwaakte met een oogbolperforatie en ex art. 843a Rv inzage wenste in de MIP-melding, dat dit verzoek moet worden beoordeeld aan de hand van de criteria die de Hoge Raad heeft gegeven in zijn arrest van 15 oktober 1999, NJ 2001, 42.25 Het hof overweegt vervolgens dat met het effectief uitoefenen van de mogelijkheid tot het anoniem doen van een MIP-melding zwaarwegende maatschappelijke belangen zijn gemoeid, dat er een gerede mogelijkheid bestaat dat zonder het aanvaarden van een geheimhoudingsplicht en het daarop te baseren recht de melding niet over te leggen, genoemde maatschappelijke belangen aanmerkelijk zouden kunnen worden geschaad. Het belang van de individuele rechtzoekende op de waarheidsvinding in zijn zaak moet hiervoor wijken. Een beslissing zoals de geopereerde wenst, levert derhalve op termijn alleen maar verliezers op zodat het belang van de geopereerde moet wijken.26 Ik heb moeite met deze uitspraak. Ten eerste zijn toekomstige rechtzoekenden ook niet geholpen omdat de melding immers geheim blijft en het maar de vraag is of het ziekenhuis wel stappen onderneemt ter voorkoming van soortgelijke fouten. Ten tweede lijkt mij juist het concrete belang van de patiënt om te weten of er een fout is gemaakt zwaarder te wegen bij deze, uiteindelijk, gewone civiele overeenkomst, dan een mogelijke kwaliteitsverbetering (die ook nog eens geheim wordt gehouden). Verder ben ik van mening dat deze problematiek op vele werkvloeren speelt, waarmee met deze uitspraak de deur wel erg wijd is open gezet. Ik zie tenminste niet waarom deze redenering niet zou gelden voor bijvoorbeeld een aannemer die een dergelijk meldingssysteem opzet of een autofabriek. Ook daar werken mensen die fouten maken en die fouten kunnen ernstige gevolgen hebben, terwijl ook daar de werknemers die een collega fouten zien maken, liever niet bekend willen worden als zij verklaringen omtrent het slecht presteren van die collega afleggen.

In een Belgische zaak wenst Varec SA, een aannemer aan wie de opdracht niet werd gegund, in een procedure tegen de Belgische staat, alle door de aannemer aan wie wel werd gegund, Diehl, ingebrachte stukken in te zien. Diehl geeft de Belgische staat geen toestemming om Varec al haar stukken te laten inzien, omdat er volgens haar onder meer bedrijfsgeheimen in haar offerte waren opgenomen. Het Hof van Justitie overweegt dat het recht op bescherming van vertrouwelijke gegevens in wezen een materieel recht is, ook al kan de toepassing ervan procedurele gevolgen hebben. Uitgangspunt is verder dat de beroepsinstantie die dient te oordelen in het kader van een beroepsprocedure aangaande het plaatsen van een overheidsopdracht, moet kunnen beslissen dat informatie die is vervat in het dossier betreffende een aanbesteding, niet aan partijen en hun advocaten wordt doorgegeven, indien dit noodzakelijk is om de door het gemeenschapsrecht gewenste bescherming van de eerlijke mededinging of van de rechtmatige belangen van de economische subjecten te verzekeren. Het Hof toetst dit vervolgens aan het volgens het Hof in art. 6 EVRM neergelegde beginsel van hoor en wederhoor. Als gevolg van dit beginsel hebben de procespartijen in de regel het recht kennis te nemen van de bewijzen en de opmerkingen die aan de rechter zijn voorgelegd en hierover hun standpunt kenbaar te maken In bepaalde gevallen kan het evenwel noodzakelijk zijn dat bepaalde gegevens niet aan partijen worden meegedeeld teneinde de fundamentele rechten van een derde te vrijwaren of een belangrijk algemeen belang veilig te stellen. Beroeps- of handelsactiviteiten van een natuurlijke of rechtspersoon kunnen vallen onder het begrip privéleven en kunnen daarmee een fundamenteel recht zijn, terwijl het Hof van Justitie de bescherming van zakengeheimen als algemeen beginsel heeft erkend. Verder is het behoud van een eerlijke mededinging in het kader van procedures voor het plaatsen van overheidsopdrachten een belangrijk algemeen belang, dat beschermingswaardig is. In dit kader impliceert, aldus het Hof van Justitie, het beginsel van hoor en wederhoor voor partijen derhalve niet het recht op onvoorwaardelijke en onbeperkte toegang tot alle bij de voor de beroepsprocedure verantwoordelijke instantie ingediende gegevens betreffende de aanbestedingsprocedure.

Het Hof van Justitie concludeert dat het vertrouwelijke of geheime karakter van bepaalde gegevens moet worden geëerbiedigd, maar rekening houdend met het vereiste van effectieve rechtsbescherming waarbij het aan de nationale instantie is om een en ander tegen elkaar af te wegen.27

De Stichting Philadelphia heeft een werknemer na een onderzoek als disciplinaire maatregel overgeplaatst. Van het onderzoek is een rapport opgemaakt, waarin de werknemer inzage krijgt. De werknemer wenst ook inzage in de door de onderzoeker opgemaakte verslagen van de gesprekken die de onderzoeker heeft gevoerd met zijn collega's. De Stichting weigert dit. De werknemer vordert in kort geding inzage in die gespreksverslagen. De rechtbank is van oordeel dat het belang van Philadelphia, die in een protocol heeft vastgelegd dat betrokkenen in het kader van een onderzoek naar grensoverschrijdend gedrag op vertrouwelijkheid van de door hen gegeven informatie mogen rekenen, groter is dan het belang van de werknemer om zijn kansen te kunnen inschatten op winst in een procedure waarin hij terugkeer naar zijn oude werkplek vordert. Het is namelijk aannemelijk dat zonder die garantie werknemers niet snel genegen zullen zijn om grensoverschrijdend gedrag aan de kaak te stellen, met als gevolg dat ongewenste omgangsvormen blijven voortbestaan.28 De rechtbank gebruikt de woorden 'zwaarwichtige redenen' niet, maar het kan niet anders of zij heeft aan deze redenen getoetst. Ik vind dit door de rechtbank geschetste werkgeversbelang niet zwaarwichtig genoeg. In deze zaak geeft de werkgever al een toezegging aan informanten/getuigen/collega' s dat hun anonimiteit gewaarborgd is zonder dat is gebleken van enige steekhoudende reden daartoe. Indien er geen aanwijzingen bestaan dat de collega over wiens grensoverschrijdend gedrag wordt verklaard, gewelddadig of iets dergelijks wordt, mag geen toezegging tot geheimhouding gedaan worden. Ook Dragstra is die mening toegedaan. Hij vindt dat in dit soort gevallen de werkgever geen geheimhouding mag toezeggen. Door deze toezegging moet de werknemer namelijk via dure en tijdrovende getuigenverhoren achter de inhoud van de gespreksverslagen komen, terwijl de gedachtegang van de rechtbank de deur openzet voor ongecontroleerde afrekening van collega's door collega's, beschermd door vertrouwelijkheid.29 De rechtbank overweegt in deze zaak verder nog dat voor het oordeel dat sprake is van gewichtige redenen die zich tegen inzage verzetten, redengevend is dat de werknemer niet volledig afhankelijk is van de inhoud van bedoelde verklaringen om de gegrondheid van de redenen die aan zijn overplaatsing ten grondslag liggen te kunnen onderzoeken. De werknemer kan immers, met het oog op een eventuele procedure tegen Philadelphia, een verzoek indienen tot het houden van een voorlopig getuigenverhoor. Dit is een onjuiste overweging: de rechtbank is van oordeel dat gewichtige redenen zich tegen inzage verzetten omdat de werknemer langs een andere weg aan de informatie kan komen. Hiermee worden twee zelfstandige criteria ten onrechte met elkaar verweven. Indien er immers een zwaarwichtige reden is om inzage te weigeren, mag het niet zo zijn dat iemand via een andere weg, maar uit dezelfde bron (dezelfde werknemer(s)) wel aan die informatie kan komen. Het kan niet zo zijn dat ter bescherming van de pratende werknemer de overgeplaatste werknemer de gespreksverslagen niet mag inzien, terwijl diezelfde pratende werknemer als getuige verplicht is om antwoord te geven. De twee criteria van lid 4 zijn zo verschillend dat ter motivering van de aanwezigheid van het ene criterium niet gewezen mag worden op het andere criterium.

Uit de hiervoor weergegeven literatuur en jurisprudentie laat zich niet een goed te hanteren omschrijving formuleren. Duidelijk is wel dat de belangen op geheimhouding groot moeten zijn voordat tot een afwijzing van een verzoek tot inzage wordt gekomen. Voordat afwijzing in beeld komt, moet allereerst worden gezocht naar wegen om tegemoet te komen aan de wensen van beide partijen. Geheimhouding hoeft niet altijd achterhouden te betekenen, maar kan soms ook worden gewaarborgd door benoeming van een deskundige of door het gedeeltelijk onleesbaar maken van sommige passages. De door de minister genoemde voorbeelden van gewichtige redenen (vertrouwelijke medische informatie en/of medische status, seksuele geaardheid, financiële positie of vertrouwelijke bedrijfsgegevens) worden door de rechtspraak niet zonder meer gehonoreerd.