3.3.2 RG 26 januari 1901, RGZ 47, 202

27. Volgens een uitspraak van het Reichsgericht van 26 januari 1901 is het niet mogelijk een erfdienstbaarheid te vestigen op een perceel (het beoogde dienende erf) dat dezelfde eigenaar heeft als het beoogde heersende erf. Iemand is eigenaar van twee aangrenzende Grundstücke met de nummers 1531 en 1532. Hij wil een gedeelte van perceel 1531 afscheiden en toevoegen aan perceel 1532.1 Daarvoor is de toestemming van de Baupolizeibehörde vereist. De eigenaar heeft verder het voornemen het resterende gedeelte van perceel 1531 te bebouwen en vraagt ook daarvoor toestemming aan de Baupolizeibehörde. Die instantie verleent toestemming, onder de voorwaarde dat een strook grond onbebouwd blijft tussen de gebouwen die op de beide percelen komen te staan. De eigenaar wil een daartoe strekkende erfdienstbaarheid in het Grundbuch inschrijven. Het Grundbuchamt wijst die inschrijving echter af.2

De zaak wordt voorgelegd aan het Reichsgericht. Allereerst overweegt het rechtscollege dat volgens het gemene recht (het ius commune) een erfdienstbaarheid niet op een eigen zaak gevestigd kon worden, omdat een erfdienstbaarheid een recht op andermans zaak is en omdat niemand met zichzelf een overeenkomst kan sluiten.3 Vervolgens richt het Reichsgericht zich op de bepalingen in het BGB over de vestiging van beperkte rechten. Voor de vestiging van een beperkt recht op een Grundstück is Einigung (wilsovereenstemming) vereist tussen de eigenaar van de zaak en degene ten gunste van wie het beperkte recht wordt gevestigd, voor zover de wet niet anders bepaalt (§873 BGB). Einigung is een tweezijdige rechtshandeling: er moeten ten minste twee personen aan meewerken. De wet kent uitzonderingen voor de Hypothek en de Grundschuld. Voor de vestiging van die rechten volstaat een (eenzijdige) verklaring van de eigenaar (§1188, 1195 en 1196 BGB). Voor de erfdienstbaarheid kent de wet geen uitzondering. Daarom is volgens het Reichsgericht voor de vestiging van dat beperkte recht een tweezijdige rechtshandeling nodig. Het feit dat volgens §889 BGB beperkte rechten op Grundstücke niet door vermenging tenietgaan, is volgens het gerecht niet relevant, omdat in zo’n geval bij de vestiging van het beperkte recht wel Einigung was vereist.4 Het Reichsgericht overweegt dat Einigung de medewerking van ten minste twee personen impliceert. Iemand kan niet in eigen naam met zichzelf een rechtshandeling aangaan. §1009 BGB maakt volgens het rechtscollege mogelijk een uitzondering daarop,5 omdat wel een beperkt recht kan worden gevestigd op een zaak waarvan men mede-eigenaar is. Maar in dat geval zijn wel meerdere personen betrokken bij de vestiging van het beperkte recht, aldus het Reichsgericht.

Het gerecht kijkt vervolgens naar de omschrijving van het recht van erfdienstbaarheid in §1018 BGB:

Uit die omschrijving volgt niet dat het voor de vestiging van een erfdienstbaarheid nodig is, dat de beide percelen verschillende eigenaars hebben. Dat kan volgens het Reichsgericht echter wel worden afgeleid uit de daaropvolgende wetsbepalingen over de erfdienstbaarheid. Eveneens blijkt dat uit de Motive:

Het Reichsgericht komt tot de conclusie dat de inschrijving van de erfdienstbaarheid in het Grundbuch ongeldig is. Als deze uitkomst onwenselijk is voor het rechtsverkeer, dan is het volgens het rechtscollege aan de wetgever om daarin verandering te brengen.

In de hierna te bespreken uitspraken komt de Duitse rechter stapje voor stapje terug van deze strenge benadering. De mogelijkheden om beperkte rechten op een eigen zaak te vestigen, worden steeds wat verruimd.7